Gady i Płazy Polski

Szczegółowa charakterystyka płazów występujących w Polsce

PŁAZY OGONIASTE

RODZINA: salamandrowate
Traszka grzebieniasta (Triturus cristatus (Laurenti, 1768) )
[rys]

Długość traszki grzebieniastej dochodzi do 17 cm . Ciało jej jest masywne, mocne, walcowate. Skóra zawsze chropowata, pokryta w części grzbietowej i po bokach jak gdyby drobnymi guzkowatymi brodawkami. Głowa jest szeroka, masywna, opatrzona wyraźnym fałdem podgardlanym. Ogon stosunkowo krótki, krótszy lub co najwyżej równy długości reszty ciała; palce zaś są dosyć długie, dłuższe niż u innych traszek.
Samica jest większa od samca i ma bardziej masywną - mniej wysmuklą budowę. W okresie godowym rozwija się u samca szeroka płetwa przebiegająca od karku do końca ogona, z przerwą u jego nasady. Płetwa ta jest wyraźnie piłkowana i tworzy charakterystyczny grzebień, któremu właśnie gatunek ten zawdzięcza swoją polską nazwę.
Ubarwienie grzbietu traszki grzebieniastej jest najczęściej prawie czarne, rzadziej ciemnooliwkowe z czarnymi plamami. Spód ciała aż do podgardla jest pomarańczowy, pokryty czarnymi plamkami, skupionymi głównie w przedniej części podbrzusza lub rozsianymi po całej jego szerokości.
Traszka grzebieniasta budzi się ze snu zimowego w końcu marca lub na początku kwietnia. Pojawia się zwykle w większych i głębszych zbiornikach wodnych. Ulubionym jej środowiskiem są np. doły po torfie, gliniaste rowy lub sadzawki.
Jaja składa samica w kwietniu i w maju. umieszczając je pojedynczo na liściach roślin wodnych. Larwy wylęgają się po kilkunastu dniach. Są one bardzo żarłoczne i drapieżne, polują na larwy owadów i drobne skorupiaki, a nawet na larwy innych płazów, w tym również własnego gatunku. Koniec ogona larw zakończony jest ostro, a szeroka płetwa grzbietowa sięga do samej głowy. Cecha bardzo charakterystyczną dla larw tego gatunku jest to, że żyją one w toni wodnej, a nie jak pozostałe nasze traszki, które zawsze trzymają się dna zbiorników wodnych. Przeobrażają się one po trzech miesiącach.

Po wyjściu na ląd - w sierpniu lub w końcu lipca, traszki grzebieniaste żyją w wilgotnych zaroślach leśnych, prowadząc, podobnie jak salamandry, życie nocne. W czasie dnia kryją się pod kępami mchu, sagami drzewa lub w starych norach gryzoni. Rzadziej zagrzebują się same w miękkiej ziemi (kretowiska). Polują w nocy, w czasie opadów rosy lub w czasie ciepłej słoty. Nieliczne osobniki pozostają w wodzie po ukończeniu pory godowej. W niej też zimują zagrzebane w szlamie dennym. Osobniki, które opuściły, wodę zimują na lądzie, często w dużych gromadach wraz z traszkami innych gatunków.

Traszka grzebieniasta żyje w całej prawie Europie, z wyjątkiem Półwyspu Pirenejskiego, południowej Francji i obszarów położonych w dolnym biegu Wołgi. Na północ sięga do południowej Szwecji, granicę wschodnią stanowi Ural. W górach sięga do 2000 m (Alpy). Jest to jednak gatunek wybitnie nizinny. z reguły nie przekraczający 700 m npm.
Dla omawianego gatunku opisano kilka ras geograficznych, czyli podgatunków, których przedstawiciele często wyraźnie różnią się od siebie. W Polsce, oraz w Europie środkowej i północnej, żyje rasa nominalna (T. cristatus). Na wschód od Alp. w Austrii, Jugosławii i we Włoszech żyje rasa południowa (T. carnifex), charakteryzująca się jeszcze silniejszym rozwojem płetwy grzbietowe-ogon owej u samców w okresie godowym. Pozostałe dwie rasy żyją w Europie południowo-wschodniej, w krajach naddunajskich (T. c. dobrogicus) i wschodniej części Półwyspu Bałkańskiego, sięgając swym rozsiedleniem aż po Krym, Persję i duże obszary Azji Mniejszej (T. c. Karelini).

Traszka zwyczajna (Triturus vulgaris Linnaeus, 1758))
[rys]

Traszka zwyczajna jest zwierzęciem niewielkim (do 10 cm długości) i delikatnym. Ciało jej jest wysmuklę, ogon zwykle nieco dłuższy od tułowia i głowy. Głowa drobna, wypukła, nie ma fałdu podgardlanego a skóra zawsze jest gładka.
Ubarwienie traszki zwyczajnej jest zmienne: szarobrunatne, płowe lub ciemnobrunatne, zawsze jednak nieco jaśniejsze niż traszki grzebieniastej. Na tle tym dobrze są widoczne ciemniejsze plamki. Brzuszna strona jest jasno pomarańczowa gęsto nakrapiana. W okresie godowym samiec ma grzebień szeroki nie przerywany u nasady ogona. Ciało jego jest silnie nakrapiane. Ubarwienie godowe samicy jest mniej efektowne i kontrastowe. Jest ona wyraźnie mniejsza od samca, co u naszych traszek stanowi pewien wyjątek.

Traszka zwyczajna pojawia się w wodzie w końcu marca lub na początku kwietnia. W czasie godów zamieszkuje bardzo różne zbiorniki wodne, w tym niewielkie kałuże, sadzawki czy rozlewiska, (Spotykamy ja np. często w zbiornikach na deszczówkę). Pływa dobrze i zwinnie, łowi drobne zwierzątka wodne. Samica składa jaja od kwietnia, umieszczając je. podobnie jak przedstawiciele poprzedniego gatunku, pojedynczo na liściach roślin wodnych, Larwy opuszczają jaja po około dwóch tygodniach. Mają one bardzo długie skrzela i charakteryzują się łukowato wygiętą, symetryczną płetwą ogonową. Na lad wychodzi traszka zwyczajna w czerwcu.
Żyje w lasach pod sagami drzewa, w norach, wykrotach, bardzo często w szczelinach skalnych i grotach. Są to często zwierzęta synantropijne. Można je spotkać w wiejskich piwnicach, blisko domu, np. pod beczką na deszczówkę lub płytą chodnikową. Na ciepłych wzgórzach w dolinie Nidy spotykano traszki żyjące w najlepszej zgodzie ze świerszczami, w ich własnych norkach. Traszki te polują w nocy lub w czasie rosy i słoty. Na sen zimowy udają się późną jesienią, Zimują gromadnie na lądzie, niekiedy nawet w szczelinach skalnych.

Traszka zwyczajna zamieszkuje całą Europę, z wyjątkiem Półwyspu Pirenejskiego. południowej Francji, południowej części Włoch. Półwyspu Bałkańskiego i Krymu. Na północy zasięg jej kończy się na środkowej Szwecji, Gatunek ten sięga do dalekich obszarów Azji.
W Polsce traszka zwyczajna jest dość pospolita. Występuje ona licznie na całym niżu oraz na wyżynach, gdzie jest znacznie częstsza od traszki grzebieniastej. W Tatrach stwierdzono jej występowanie na wysokości 1087 m npm. (Staw Toporowy Niżny), a w Karkonoszach na wysokości 1250 m npm.
Okazy żyjące w naszym kraju należą do rasy nominalnej (T. vulgaris) żyjącej mniej więcej w środkowej części naszego kontynentu. Na krańcach zasięgu omawianego gatunku wyróżniono jeszcze 6 ras lokalnych. Do najważniejszych trzeba tu zaliczyć rasę północna (T., v. borealis) żyjącą w Szwecji między 6I°30' a 65° szerokości północnej, rasę dalmatyńską 7. Jugosławii (T. v. dalmaticus). grecką (T. v. graecus) oraz, nie wymieniając już dalszych nazw naukowych, włoską, kaukaską i południową.

Traszka górska (Triturus alpestris Laurenti, 1768)
[rys]

Traszka górska jest nieznacznie większa od zwyczajnej, odznacza się jednak wyraźnie masywniejszą budowa. Długość jej ciała dochodzi do 11 cm. Ciało jest walcowate, głowa wypukła, pysk zaokrąglony, a fałd podgardlany jest dosyć dobrze rozwinięty. Skóra tej traszki jest gładka w czasie pobytu w wodzie. natomiast lekko chropowata w czasie życia na lądzie.
Ubarwienie grzbietu tego gatunku jest niebieskawe, często jednolicie ciemnobłekitne, niekiedy szare z niebieskawym nalotem. Brzuch jest pomarańczowożółty, zawsze bez plamek. Samica jest ubarwiona ubogo w stosunku do samca. U tego ostatnigo grzebień grzbietowy zaznaczony jest bardzo słabo.
Życie aktywne w wodzie rozpoczyna traszka górska na początku lub w połowie kwietnia. Występuje ona w bardzo różnych zbiornikach wodnych od młak i źródeł o czystej wodzie i kamienistym dnie aż do zanieczyszczonych, sztucznych zbiorników.
Jeden z herpetologów niemieckich obserwował w ciągu kilku lat traszki górskie żyjące w zbiorniku wody służącej do chłodzenia maszyn w kamieniołomach. Woda była silnie zanieczyszczona smarami, a jej temperatura wynosiła zawsze około 20°C. Mimo to traszki żyły w niej zupełnie dobrze, żywiąc się larwami własnymi i z braku jakiegokolwiek innego pokarmu, uprawiając po prostu kanibalizm.

Jaja składa samica na początku maja, pojedynczo lub w postaci krótkich sznurów - na liściach roślin albo na leżących i butwiejących w wodzie gałęziach. Larwy wylęgają się po dwóch lub trzech tygodniach. Mają one bardzo krótkie skrzela oraz charakterystycznie ściętą dolną krawędź płetwy ogonowej. Rozwój larw do chwili przeobrażenia trwa do czterech miesięcy. U gatunku tego zaobserwowano zimowanie larw a nawet przebywanie ich przez kilka lat w wodzie. Larwy takie wykazują cechy neoteniczne. W Polsce neotenii prawdziwej nie stwierdzono, znaleziono natomiast w Tatrach zimujące larwy w Stawie Toporowym Niżnym. Na ląd wychodzi traszka górska przy końcu lata; w warunkach wysokogórskich nie opuszcza wody przez cały sezon. Biologia jej jest słabo poznana. Zimuje, jak stwierdzono, wyłącznie na lądzie.

Traszka górska żyje w górzystych i wyżynnych, wyjątkowo nizinnych, obszarach Europy środkowej. W górach dochodzi do 2500 m npm.
W Polsce zamieszkuje ona zwarcie całe pasma Karpat i Sudetów. Najwyższe jej stanowiska z Tatr leża w Dolinie Pięciu Stawów Polskich (1660 m npm.). Rozsiane stanowiska traszki górskiej znane są z Gór Świętokrzyskich, Dolnego Śląska i okolic Krakowa.
Traszki górskie z naszego kraju należą do rasy nominalnej f T. a. alpestris (Laurenti)) zamieszkującej większą część Europy i sięgającej swym zasięgiem daleko na południe, po północne Włochy, północna Grecję i środkową Hiszpanię. Na krańcach południowych naszego kontynentu żyj;} przedstawiciele jeszcze 8 ras, których rozsiedlenie jest niewielkie. Dzięki dużej zmienności morfologicznej różnych populacji traszki górskiej w literaturze fachowej mnożą się coraz częstsze opisy nowych ras geograficznych tego gatunku. Do takich należą np. rasy węgierskie czy austriackie, pochodzące z terenów bardzo blisko od siebie oddalonych i skupionych. Rasy te, prawdopodobnie po prostu różne populacje, nie figurują na razie w obowiązującym wykazie płazów i gadów Europy.

Traszka karpacka (Triturus montandoni Boulenger, 1880)
[rys]

Traszka karpacka jest nieco mniejsza od traszki górskiej, gdyż długość jej dochodzi do 10 cm. Ciało ma krępe, głowę szeroką, płaską. Na powierzchni głowy dobrze widoczne są trzy podłużne bruzdy, bardzo charakterystyczne dla tego gatunku. Fałd podgardlany jest prawie niewidoczny. Grzbiet jest płaski z wyraźnymi krawędziami bocznymi i lekko wypukłą krawędzią środkową, stanowiącą jak gdyby przedłużenie bruzd głowy. Skóra grzbietu w czasie przebywania w wodzie jest lekko ziarnista. Ubarwienie grzbietu jest jasnobrązowe, płowe, niekiedy plamiste, brzuch jest jednolicie pomarańczowy. W okresie godowym u samca tworzy się na zakończeniu ogona mała, charakterystyczna witka. Samica jest bardziej masywna od samca i zwykle jaśniejsza.

Traszka karpacka jest gatunkiem wybitnie lądowym. W wodzie przebywa krótko, wyłącznie w okresie godowym. Po odtajaniu lodów pierwsze pokazują się w wodzie samce. Ulubionym środowiskiem godowym traszki karpackiej są płytkie kałuże leśne i niegłębokie rowki. Można je spotkać nawet w głębokich koleinach wąwozów. Jak wszystkie traszki, są one w okresie godów bardzo aktywne i żarłoczne. Żywią się larwami owadów i planktonem. Są dosyć odporne na wahania temperatury. Składanie jaj następuje w kwietniu lub maju. Larwy tego gatunku mają krótkie, gałęziaste skrzela. U traszki karpackiej stwierdzono przypadki zimowania larw.

Traszka karpacka żyje w całych Karpatach. W literaturze herpetologicznej pokutuje jednak pogląd, że wyspowo spotyka się ten gatunek również w czeskiej części Sudetów. Pogląd ten, jak się okazuje, jest niesłuszny. Tak więc traszka karpacka jest gatunkiem wyłącznie karpackim.
Szczególnie liczna jest na wysokościach wahających się 500-1500 m n.p.m., natomiast w środowisku wysokogórskim (alpejskim) nie występuje. W większych skupiskach występuje z reguły wspólnie z traszka górską jak np. w tzw. stawkach "pod Capkami" na terenie Zakopanego.
Życie lądowe oraz zimowanie traszki karpackiej są bardzo słabo zbadane. Zimuje ona wyłącznie na lądzie.
Chociaż traszka karpacka żyje bardzo często razem z traszka górską, oba te gatunki nie są bynajmniej ze sobą spokrewnione. Najbliższym jej "krewnym" jest żyjąca w Europie zachodniej traszka helwecka (Triturus helveticus ), której samiec ma w okresie godowym podobną witkę jak samce naszego gatunku karpackiego. Z traszek żyjących w Polsce genetycznie najbliższa opisywanej tu formie jest traszka zwyczajna.
Dotychczas nie opisano ras geograficznych tego gatunku.

Traszka karpacka została opisana na podstawie okazów pochodzących z Rumunii (Brosteni nad Barnarią), gdzie zebrał je Montandon i przesłał do opisania G. A. Boulengerowi (1880). Była ona jednak już wcześniej znana naszym uczonym. Już w latach 60 ubiegłego stulecia zwrócił na nią uwagę zasłużony badacz naszej przyrody prof. Maksymilian Nowicki. Autor ten w swych sprawozdaniach z wycieczek tatrzańskich zwracał uwagę na zupełnie odmienny wygląd niektórych "pogórzyc" (tak nazywał on traszki górskie) pochodzących ze stanowiska w Jaszczurówce. Okazy te zajęły Nowickiego do tego stopnia, że zabrał je ze sobą do znanego wiedeńskiego herpetologa Steindahnera. Również ten uczony stwierdził wyraźne różnice w budowie okazów z Jaszczurówki w stosunku do okazów traszek górskich. Zalecał on Nowickiemu hodowanie okazów i śledzenie różnic morfologicznych. Badania te trwały jednak tak długo, że obaj uczeni zostali uprzedzeni i zaszczyt opisania tego karpackiego gatunku przypadł sławnemu herpetologowi belgijskiemu pracującemu w Muzeum Brytyjskim.

Salamandra plamista (Salamandra salamandra Linnaeus, 1758)
[rys]

Salamandra plamista, której długość dochodzi do 23 cm, jest naszym największym płazem ogoniastym. Ciało salamandry jest walcowate, głowa szeroka, płaska, oczy wyłupiaste. Ogon silnie walcowaty jest krótszy od długości reszty ciała. Skóra grzbietu jest gładka i błyszcząca, nogi są masywne, chociaż stosunkowo krótkie.
Samiec jest wysmuklejszy od samicy i ma wyraźnie zgrubiały ogon u nasady oraz dłuższe i delikatniejsze nogi. Ubarwienie u obu płci jest identyczne, kontrastowe, odstraszające, w czarne i pomarańczowo-żółte plamy.
Salamandra jest zwierzęciem wyłącznie lądowym. Zamieszkuje wilgotne lasy na pogórzu oraz w reglu dolnym. Poluje w nocy. w czasie silnych opadów rosy. W okresie ciepłej słoty pojawia się masowo w zamieszkiwanych przez nią okolicach. Żywi się dżdżownicami, nagimi ślimakami, gąsienicami, rzadziej dorosłymi owadami lub pająkami. Za kryjówki służą jej wykroty, kępy mchu, nory ziemne, rzadko szczeliny skalne. Salamandra unikać ma gleby wapiennej i suchych lasów iglastych, ale w Pieninach, typowych górach wapiennych, jest częsta i pospolita.
Według danych potwierdzonych dzięki badaniom naszych herpetologów, gody salamander odbywają się na jesieni, głównie we wrześniu. Jest to zjawisko zupełnie wyjątkowe wśród naszych płazów. Młode przychodzą na świat w kilku miotach, w okresie od końca marca do początku czerwca. Samica rodzi je w czystej, przepływającej wodzie, wybierając na ten cel płytkie kałuże, jakie tworzą się koło strumieni górskich lub źródeł. Larwy salamandry mają od razu po urodzeniu dobrze wykształcone nogi i pierzaste skrzela. Mają one kolor brudno-płowy i pokryte są metalicznymi plamkami o złotawym odcieniu. Po przeobrażeniu, które następuje po upływie 3 miesięcy, młode salamandry wychodzą na ląd. Dojrzałość płciową uzyskują jednak po trzech lub czterech latach.

Dorosłe salamandry unikają wody i są bardzo złymi pływakami. Toną one masowo, porwane prądem, w czasie ulewnych deszczów, wywołujących lokalne powodzie.
Salamandra plamista jest pospolita w całej Europie środkowej, na Półwyspie Apenińskim i Bałkańskim. Gatunek ten zamieszkuje głównie okolice podgórskie, rzadki jest natomiast w wysokich górach na wysokościach ponad 1200 m npm.
W Polsce salamandra żyje w Karpatach i Sudetach. W Tatrach jest rzadka i występuje w piętrze dolnego regla (np. Jaszczurówka). Znajdowano ją kilkakrotnie na niżu w okolicach Krakowa i Chrzanowa, osobiście jednak wiadomości te uważam za niepewne. Nie występuje ona dziś na pewno w Ojcowie, a okazy z tej miejscowości podawane w literaturze zostały sztucznie wprowadzone przez człowieka.
Według dawnych danych również nie potwierdzonych w ostatnich czasach, salamandra ma również występować na Zamojszczyźnie.
Dotychczas opisano aż 8 ras geograficznych salamandry plamistej. W Polsce żyją przedstawiciele środkowoeuropejskiej rasy nominalnej (S. salamandra ) ale. być może. na naszych ziemiach zachodnich przebiega strefa graniczna tego podgatunku. Osobniki spotykane na terenie Karkonoszy wykazują cechy ubarwienia pośrednie między rasą nominalną a rasą zachodnią (S. terrestris Lacepede). Osobniki takie mają mianowicie grzbiet pokryty plamkami układającymi się w pasy. Są to więc formy przejściowe, gdyż osobniki rasy zachodniej mają grzbiet pokryty wyraźnymi pasami. Na podstawie tego typu ubarwienia nie możemy jednak wyciągać zbyt pochopnych wniosków. Takie same, prawie pasiaste okazy spotykamy przecież często nawet w Pieninach. Zmienność ubarwienia salamandry plamistej jest w ogóle ogromna. Bardzo ciemne, czarne okazy melanistyczne tego gatunku były brane za przedstawicieli salamandry czarnej (S. atra Laurenti), typowego gatunku wysokogórskiego nie występującego w naszym kraju.

PŁAZY BEZOGONOWE

RODZINA: krągłojęzyczne (ropuszkowate)
Kumak nizinny (Bombina bombina)
[rys]

Kumak nizinny przypomina wyglądem niewielką ropuchę, lecz o delikatniejszej budowie ciała. Skóra jego jest chropowata, pokryta okrągłymi, drobnymi brodawkami. Ubarwienie grzbietu jest ciemne, brunatne, oliwkowe, rzadko z odcieniem zielonym, pokryte ciemnymi plamami. Spód ciała jest niebieskawy, niekiedy prawie granatowy, upstrzony dużymi nieregularnymi, jaskrawymi plamami. Długość dorosłych osobników dochodzi do 5 cm. Palce tylnych nóg spięte są błoną pływną. Samiec w porze godowej ma na przedramieniu przednich nóg wyraźne modzele godowe. Poza tym jest on nadzwyczaj podobny do samicy.
Nazwę swą zawdzięczają kumaki charakterystycznemu głosowi, przypominającemu monotonne stękania. Glos kumaków jest bardzo donośny. Wydawany jest on przez cały okres aktywnego życia, szczególnie często na wiosnę w okresie godowym.
Kumaki są silnie związane z wodą. Spotyka się je w dużych stawach rybnych, jak i niewielkich gliniankach. Na wiosnę pojawiają się w końcu marca lub1 kwietnia, w zależności od temperatury. Na początek godów duży wpływ mają opady atmosferyczne. Skrzek składają samice kumaków w postaci małych kłębów, zawierających do kilkudziesięciu jaj, umieszczając je na roślinach lub na dnie zbiornika wodnego. Okres przeobrażania kijanek trwa około 90 dni.
Kumaki dobrze pływają, unikają jednak wody bieżącej - jak większość płazów bez ogonowych. Spłoszone kryją się na dnie, wśród roślin i szlamu. Na lądzie rozpłaszczają tułów i wyginając się łukowato, odsłaniają odstraszające barwy brzucha. Przy silnym podrażnieniu, komórki gruczołów skórnych wydzielają substancję trującą o bardzo dużej toksyczności, dzięki której większość zwierząt pozostawia je w spokoju. Pokarm kumaków stanowi drobna fauna wodna oraz na lądzie owady a także ślimaki i pierścienice. Sen zimowy spędzają na lądzie gromadnie, w towarzystwie innych płazów.
Kumak nizinny, zwany również ognistym, zamieszkuje znaczną część Europy po rzekę Wezerę na zachodzie. Jego wschodnia granica rozsiedlenia opiera się na Uralu, północna przebiega w południowej Szwecji, południowa wreszcie leży na terenie Rumunii, Bułgarii i północnej części Jugosławii. Kumak nizinny, jak wskazuje jego nazwa, jest mieszkańcem nizin, w górach może dochodzić jednak do 300 m npm.
W całej Polsce kumak nizinny jest pospolity. Rozsiedlenie kumaków zostało ostatnio dosyć dobrze zbadane na terenach podgórskich w województwach: krakowskim, rzeszowskim, na Suwalszczyźnie i na Śląsku. W ostatnich czasach nasi herpetolodzy dużo uwagi poświecili badaniu mieszańców obu gatunków kumaków w południowej części naszego kraju.

Kumak górski (Bombina variegata)
[rys]

Kumak górski jest bardzo podobny do swego nizinnego kuzyna. Grzbiet jego pokryty jest większymi brodawkami, zakończonymi w okresie godów zrogowaciałymi, stożkowatymi naroślami. Ubarwienie grzbietu jest gliniasto szare, ziemiste, dosyć często o zielonym odcieniu, niekiedy całkiem zielone. Brzuch okazów typowych jest pokryty jasnożółtymi plamami. Długość, jak u poprzedniego gatunku. Z terenów podgórskich znane są liczne formy o ubarwieniu zbliżonym do ubarwienia kumaka nizinnego.
W przeciwieństwie do kumaka nizinnego, omawiany gatunek zamieszkuje najróżnorodniejsze typy środowisk o silnie nieraz zanieczyszczonej wodzie. Spotyka się go np. dosyć często w gnojówkach i gliniankach przy zagrodach chłopskich. Kumak górski nie jest według naszych badaczy tak ściśle związany ze środowiskiem wodnym jak jego nizinny kuzyn i w czasie słoty chętnie odbywa wędrówki lądowe w poszukiwaniu nowych zbiorników. Rozród i biologia u obydwóch kumaków prawie identyczne.
Kumak górski jest gatunkiem zamieszkującym wyżyny i górskie okolice Europy zachodniej i środkowej. Zasięg jego w kierunku zachodnim jest znacznie większy niż nizinnego.
W Polsce ropuszka ta jest pospolita w Karpatach i na pogórzu karpackim, wyspowo występuje też na grzbiecie Wyżyny Krakowsko-Chrzanowskiej. W Tatrach sięga do 1600 m npm.

RODZINA: grzebiuszkowate

Grzebiuszka ziemna (Pleobates fuscus)
[rys]

Grzebiuszka ziemna, zwana również często buczkiem, jest niewielkim zwierzęciem dochodzącym do 8 cm długości. Ciało jej jest krepę, ale kształtne, głowa krótka, wyraźnie oddzielona od tułowia, oczy wypukłe mają pionową źrenicę. Głowa jest silnie sklepiona w części ciemieniowej, pysk jest krótki i zaokrąglony, U nasady pierwszego palca tylnych nóg występuje u tego gatunku bardzo duża, silna, sierpowata, rogowa narośl, służąca do zagrzebywania się w ziemi. Skóra grzebiuszki jest gładka, na ciemieniu ściśle przyrośnięta do chropowatej powierzchni kości.
Ubarwienie grzbietu jest plamiste, jasnobrązowe lub kawowe, urozmaicone licznymi, czerwonymi kropkami, Obie pici są ubarwione identycznie. U gatunku tego nie występuje ubarwienie godowe.
Grzebiuszka zamieszkuje tereny o lekkiej, piaszczystej glebie. Prowadzi ukryty tryb życia w norach, które sama wygrzebuje w miękkiej ziemi; wykorzystuje też korytarze kretów i gryzoni. Na łowy wychodzi nocą. Żywi się dżdżownicami i stawonogami. Spłoszona zagrzebuje się szybko w ziemi w przeciągu kilku minut, niknąc z oczu swego prześladowcy. Szczególnie aktywna jest w ciepłe, bezwietrzne noce w okresie letnim. Można ją wtedy spotkać na rżyskach i przy piaszczystych drogach. Jest to płaz nadzwyczaj ostrożny, gdyż nawet w czasie bardzo krótkiego (około tygodniowego) przebywania w wodzie w okresie godowym, trzyma się dna zbiorników i wypływa jedynie dla zaczerpnięcia powietrza, wybierając na ten cel ich bardziej zarośnięte części. Samiec wydaje charakterystyczny, głęboki, bulgoczący glos. przypominający stłumione pohukiwania dochodzące z dna zbiornika wodnego, a słyszane z bardzo bliskiej odległości. U przedstawicieli tego gatunku głos wydają również samice, co jest zjawiskiem wyjątkowym wśród naszych płazów. Chociaż grzebiuszki odzywają się przeważnie wieczorami i w ciągu nocy, można je niekiedy słyszeć i w czasie dnia.
Pora godowa przypada na okres od marca do maja i wiąże się zwykle z. nasileniem opadów atmosferycznych. Samica składa skrzek w postaci nieregularnych, krótkich sznurów, które przyczepia do liści roślin. Bardzo charakterystyczne są ogromne kijanki omawianego gatunku. Dochodzą one do 17 cm długości, przekraczając znacznie rozmiary dorosłych, przeobrażonych osobników. Rozwój kijanek trwa stosunkowo długi okres czasu, bo od trzech do pięciu miesięcy, przedłużając się niekiedy na rok następny. Młode kijanki odżywiają się filtratem zawiesiny organicznej, duże są drapieżne i polują na larwy owadów, skorupiaki, a nawet kijanki innych żab,
Grzebiuszka ziemna jest formą środkowo - wschodnio - europejską. Zamieszkuje obszar położony od Uralu i Jeziora Aralskiego po Paryż, na północy sięga do Leningradu, na południu po północną część Półwyspu Bałkańskiego.
W Polsce żyje grzebiuszka na całym niżu. W okolicach pagórkowatych jest rzadsza, wyjątkowo dochodzi do wysokości 400 m npm.
Z dwóch ras geograficznych omawianego gatunku w Polsce żyją przedstawiciele rasy nominalnej (P. fuscus)
Grzebiuszka nasza jest przedstawicielem bardzo starego rodu płazów bezogonowych. Najstarsi jej krewni znani są z młodszego trzeciorzędu Mongolii. W Europie liczne, podobne do współczesnych, grzebiuszki żyły w miocenie. W Polsce szczątki grzebiuszek występują w wielkich ilościach w materiałach z pliocenu. znanych odkrywek w Wężach i Rębielicach Królewskich. Razem z nimi znaleziono też szczątki drugiej formy, podobnej bardzo do współczesnej grzebiuszki bałkańskiej (P. syriacus balcanicus). Tak więc grzebiuszki możemy uważać za stare, reliktowe formy typowych przedstawicieli fauny stepowej.

RODZINA: ropuchowate

Ropucha szara (Bufo bufo)
[rys]

Jest to jeden z największych naszych płazów. Długość starych osobników dochodzi do 20 cm. Kształt ciała ropuchy zwyczajnej jest bochenkowaty, szeroki i masywny. Pysk jest bardzo szeroki, skóra grzbietu silnie chropowata i pokryta licznymi brodawkami. Bardzo duże i wyraźnie odcinające się od reszty ciała są bochenkowate skupiska gruczołów jadowych. zwane parotydami lub gruczołami zausznymi. Błony pływne są dosyć dobrze rozwinięte, bębenki małe. słabo widoczne. Zasadniczym kolorem grzbietu jest brąz w różnych odcieniach i stopniach szarości, brzuszna strona ciała jest bledsza - brudnoszara lub płowa.
Ropucha szara rozpoczyna życic aktywne w marcu. W końcu tego miesiąca lub w początkach kwietnia zaczynają się gody, na które wyszukuje ona najbliższe zbiorniki wody stojącej. W porze godowej samce wydają charakterystyczny głos. porównywany do jękliwego pochrząkiwania. Samice ropuchy szarej składają skrzek, jak wszystkie ropuchy, w postaci długich sznurów, sięgających do 5 m długości. Ilość jaj w sznurze waha się od 1200 do 6800. Kijanki są bardzo małe, jedne z najmniejszych wśród naszych płazów bezogonowych. Okres przeobrażania trwa u nich około 6 tygodni, po czym następuje masowe opuszczanie wody przez maleńkie ropuszki. W czerwcu, w okresie deszczów, obserwujemy masowe wędrówki małych ropuszek. które kierują się w stronę wilgotnych lasów lub zarośli. W czasie tym ginie ich wiele, szczególnie na powierzchni przecinających im drogę szos.
Ropucha szara żyje w lasach i zaroślach, często w parkach i ogrodach, blisko siedzib ludzkich. W dzień przebywa w ukryciu pod kamieniami, w norach gryzoni, a nawet w piwnicach czy szczelinach w murze np.: w starych grobowcach na cmentarzach. Na żer wyrusza o zmroku. Ruchy ropuchy szarej są ociężałe, powolne, nie może też ona wykonywać normalnych skoków. Jest to zwierzę nadzwyczaj żarłoczne, polujące niestrudzenie na najróżnorodniejsze stawonogi i ich larwy. W ogrodach zjada ropucha bardzo dużo ślimaków i gąsienic, jest więc bardzo pożądanym i pożytecznym lokatorem. Niestety, ze względu na swą "brzydotę" oraz na przesąd jakoby żywiła się ona owocami, jest do dziś zaciekle tępiona przez wielu ogrodników. Duże. stare ropuchy pożerają młode gryzonie, jaszczurki, małe węże a nawet pisklęta ptaków. Ropucha szara jest gatunkiem długowiecznym i może żyć w niewoli do kilkunastu lat. Dojrzałość płciową osiąga w czwartym roku życia. Omawiany gatunek ma najlepiej rozwinięte ze wszystkich naszych ropuch gruczoły jadowe. Ich trująca, bardzo toksyczna wydzielina wystrzykiwana w czasie niebezpieczeństwa na powierzchnię skóry, doskonale chroni ropuchę przed atakami wrogów.
Zasięg ropuchy szarej obejmuje ogromny obszar, od Japonii aż po krańce Europy. Najliczniej występuje ona na nizinach, w górach dochodzi jednak do 4000 m npm. (Kaukaz).
Ropucha szara jest bardzo pospolita, lecz nie zawsze częsta w całej Polsce. Żyje ona tak na terench gliniastych, jak i piaszczystych lub skalistych na pogórzu. W Tatrach jest rzadka i dochodzić ma do piętra kosodrzewiny.
Okazy spotykane w Polsce należą do rasy nominalnej B. b. bufo. która występuje w całej prawie Europie, W pasie śródziemnomorskim żyje również rasa B. b. spinosus. Prócz tego osobna rasa ropuchy szarej znana jest z Kaukazu (B. b. verrucosissimus) i środkowej Hiszpanii (B, b gredosciola).
Kopalne szczątki przedstawicieli tego gatunku lub, wyrażając się ostrożniej, jakiejś bardzo mu bliskiej formy, znane są już z pliocenu i plejstocenu Polski.

Ropucha zielona (Bufo viridis)
[rys]

Ropucha zielona jest zwierzęciem mniejszym od ropuchy szarej, dochodzącym maksymalnie do 14 cm długości. Ciało jej jest delikatniejsze, chociaż mocne i krepę. Brodawki skórne u tej ropuchy są mniejsze, dzięki czemu skóra nie robi wrażenia takiej szorstkości. Również gruczoły zauszne są u niej znacznie słabiej widoczne.
Ubarwienie grzbietu tego pięknego płaza jest silnie plamiste, przy czym nieregularne ciemnozielone plamy występują wyraźnie na jasnym, szarym tle. Brodawki boczne skóry są karminowo czerwone. Ubarwienie samicy jest mniej wyraźne i jaskrawe.
Ze snu zimowego budzi się ropucha zielona w końcu marca, porę godową rozpoczyna w kwietniu lub nawet na początku maja. W okresie tym samiec wydaje charakterystyczny, silny głos przypominający wysokie trele kanarka. Głos ten wzmocniony jest przez specjalny rezonator zewnętrzny, położony w spodniej części jamy gębowej. Trele ropuchy zielonej słychać z reguły po zachodzie słońca. Jest to chyba najładniejszy głos wydawany przez nasze płazy. Siła jego może konkurować z siłą głosu rzekotki. Składanie skrzeku i rozwój kijanek odbywają się podobnie jak u ropuchy szarej.
Po opuszczeniu wody ropucha zielona prowadzi zasadniczo nocny tryb życia, można ją jednak często spotkać w dzień. Jest to gatunek odporny na brak wody, występujący na terenach suchych, stepowych i półpustynnych. Częsta jest np. na rżyskach pól lub na nasłonecznionych zboczach jarów albo wzgórz skalistych. W roku 1954 sam obserwowałem liczne ropuchy zielone na silnie nasłonecznionych wzgórzach rezerwatu Kadzielnia w Kielcach. Było to wprawdzie już w godzinach popołudniowych, ale w lipcu, w czasie bardzo silnego nasłonecznienia, gdy temperatura dochodziła do 40°C. Wszystkie ropuchy były pokryte jak rosą wydzieliną gruczołów skórnych. Pełne aktywności i wigoru polowały one w najlepsze na owady przysiadające na rozgrzanych kamieniach. Brak jej w okolicach wilgotnych. Ropucha ta kopie w lekkiej ziemi głębokie dołki, w których, jak grzebiuszka, kryje się w ciągu dnia. Wykorzystuje też nory gryzoni i naturalne kryjówki. Biologia podobna jak u poprzedniego gatunku. Ropucha zielona porusza się dosyć zwinnie i może nawet wykonywać krótkie skoki.
Ropucha zielona żyje w Europie środkowej, sięgając ku północy po Danię i Szwecję południową. Na zachód granica jej rozsiedlenia biegnie wzdłuż Renu, na wschodzie dochodzi do Iranu i Mongolii. Liczna jest w basenie Morza Śródziemnego, w Afryce i Małej Azji. W górach znajdowano ją na wysokości 4600 m npm. W całej Europie żyją wyłącznie przedstawiciele rasy nominalnej tego gatunku (B. viridis).
Jest to gatunek pospolity w całej Polsce, bardzo rzadki i niepewny w Tatrach, natomiast bardzo częsty na ciepłych, południowych stokach Pienin.

Ropucha paskówka (Bufo calamita)
[rys]

Ropucha paskówka jest najmniejszą i najrzadszą z ropuch krajowych. Długość dorosłych okazów sięga do 8 cm. Ciało tej ropuchy jest krótkie, płaskie i krepę. Nogi tylne są krótkie i dlatego ropucha paskówka nie może wykonywać skoków, jednakże biega bardzo szybko. Stąd druga polska nazwa - ropucha żwawa.
Ubarwienie i wygląd zewnętrzny ropuchy paskówki przypominają na pierwszy rzut oka ropuchę szarą. Specjalnie charakterystyczną cechą jej ubarwienia jest obecność cienkiej, wyraźnej pręgi (od której to pochodzi jej obecnie przyjęta nazwa) przebiegającej przez sam środek grzbietu od głowy do końca ciała. Tryb życia i obyczaje są podobne jak ropuchy zielonej, z którą zresztą się dosyć często krzyżuje. Mieszańce z krzyżówki obu tych ropuch stwierdzono ostatnio z terenów północnych Polski. Ubarwieniem przypominają one zupełnie ropuchę zieloną, jednakże po paskówce dziedziczą wyraźny pasek wzdłuż grzbietu.
W okresie godowym samiec wydaje donośny, terkoczący głos o zmieniającej się wysokości tonów. Składanie skrzeku przeciąga się nieraz przez całe lato.
Ropucha paskówka żyje na terenach o lekkiej glebie, w której zagrzebuje się przy użyciu tylnych i przednich nóg. Jest niesłychanie żarłoczna, a zdobycz łowi zwinnie, biegając szybko na swych krótkich nogach.
Gatunek ten zamieszkuje Europę zachodnią i znaczne obszary Europy środkowej. Na północy sięga po Szkocję, żyje w południowej Szwecji nad Bałtykiem aż po Zatokę Fińską. Na południowym zachodzie osiąga Półwysep Pirenejski. Brak jej w Europie południowej i południowo-wschodniej, we Włoszech i na Bałkanach. Ropucha ta jest gatunkiem wybitnie nizinnym, dochodzącym wyjątkowo do 1200 m npm. Dotychczas nie opisano ras geograficznych tego gatunku.
W Polsce stwierdzono w ostatnich czasach kilkadziesiąt izolowanych przypuszczalnie stanowisk tego gatunku, ale jego rozsiedlenie nie jest jeszcze dostatecznie poznane. Obecnie znacznie zwiększyła się ilość stanowisk paskówki w naszym kraju. Podobno widziano ją nawet w okolicy Pienin, a więc na o ciężkiej, gliniastej glebie. Można więc stwierdzić, że paskówka występuje u nas dosyć szeroko na stanowiskach wyspowych, na których jest zawsze stosunkowo liczna.
Nie tak dawno stwierdzono w Polsce występowanie skarlałych osobników ropuchy paskówki w szklarniach i gospodarstwach ogrodniczych.
Jest rzeczą znamienną, że paskówka nasza wykazuje duże podobieństwo zewnętrzne i biologiczne do podobnych paskowanych ropuch Ameryki Północnej. Jest to na pewno jakaś stara forma, gdyż jej szczątki, względnie bardzo jej bliskich form, znane są już z trzeciorzędu.

RODZINA: Rzekotkowate

Rzekotka drzewna (Hyla arborea)
[rys]

Rzekotka drzewna jest jedynym żyjącym w Europie przedstawicielem wielkiej rodziny żab drzewnych, występujących licznie w puszczach tropikalnych. Jest to niewielki płaz, dochodzący wyjątkowo do 5 cm długości, o kształtnej, lekko wydłużonej budowie ciała. Nogi rzekotki mają długie palce, zakończone charakterystycznymi, buławkowatymi przylgami służącymi jej do utrzymywania się na gładkiej powierzchni liści. Nogi tylne są długie. Oczy duże, wyłupiaste. Mają one charakterystyczne złotawe zabarwienie tęczówki. Skóra rzekotki jest na grzbiecie gładka, lśniąca i delikatna, na brzuchu i na bokach nieznacznie chropowata. Zasadniczym kolorem grzbietu jest zieleń, jednakże dzięki ogromnej zdolności do zmiany ubarwienia może ona, w zależności od podłoża, pory roku, a nawet wilgotności, przybierać najrozmaitsze odcienie, od bardzo ciemnego po jasnożółte. Samiec różni się od samicy ciemniejszym podgardlem. Wydaje on donośny głos przypominający wysoki, ciągły turkot. Głos ten, niewątpliwie najdonioślejszy z głosów naszych płazów bezogonowych, wzmacniany jest przez bardzo duży pęcherz rezonacyjny, uwypuklony na podgardlu, przypominający jak gdyby wole.
Ze snu zimowego budzi się rzekotka w kwietniu - gody zaczyna w początkach maja. Samica składa skrzek w postaci kłębów zawierających od 800 do 1000 żółtawych jajeczek, osłoniętych galaretowatą otoczką. Kijanki tego gatunku mają kolor żółto - oliwkowy i dorastają do 5 cm długości. Okres rozwoju i przeobrażanie trwa u nich około 90 dni, znane są jednak przypadki zimowania i przeobrażania w następnym sezonie.
Po krótkim pobycie w wodzie w okresie godowym rzekotki prowadzą tryb życia lądowy. Żyją głównie na drzewach i krzewach o szerokich liściach, rzadziej spotyka się je na szerokolistnych roślinach łąkowych. Pokarm rzekotki stanowią owady, które łowi nadzwyczaj sprawnie i szybko, wykonując przy tym błyskawiczne ruchy i skoki. Chociaż jest ona płazem dosyć pospolitym, trudno ją jednak zauważyć z powodu doskonałej barwy maskującej, zlewającej ją idealnie z tłem otoczenia. Rzekotka jest poza tym zupełnie bezbronna.
Na sen zimowy udaje się w okresie opadania liści, służących jej za schronienie. Zimuje gromadnie, jak ostatnio bezspornie stwierdzono, wyłącznie na lądzie.
Rzekotka zamieszkuje całą Europę środkową i południową, północno-zachodnią Afrykę oraz Małą Azję. Na północy dociera do południowej Szwecji, na wschodzie do Krymu i Kaukazu. Z terenu Europy opisano aż 6 ras tego gatunku. W Polsce, tak jak i na prawie całym obszarze naszego kontynentu żyją przedstawiciele rasy nominalnej H. arborea, pozostałe rasy, jak np. południowa H. a. maridionalis, żyją na krańcach zasięgu omawianego gatunku.
U nas rzekotka jest dość pospolita, lecz bynajmniej nie częsta, w całym kraju, szczególnie w okolicach obfitujących w drzewa liściaste lub gęste krzewy. W górach jest rzadka, występuje tylko w piętrze regla dolnego.
Rzekotka drzewna była dawniej często hodowana w specjalnych wysokich terrariach, gdyż według powszechnego niegdyś mniemania miała ona służyć do przepowiadania pogody. Niestety w ostatnich czasach obserwujemy wyraźne zmniejszenie się liczebności przedstawicieli tego gatunku w naszym kraju.'. Być może spowodowane jest to trwającą .od lat walką z owadami szkodliwymi przy użyciu masowym chemicznych substancji owadobójczych. Pewną rolę mogą też odgrywać wahania klimatyczne oraz niszczenie naturalnych środowisk rzekotki.

RODZINA: żabowate

Żaba wodna Rana kl. esculenta (syn. Pelophylax kl. esculenta) Linnaeus, 1758

[rys]

Żaba wodna jest jednym z najpospolitszych i najlepiej znanych płazów żyjących w Polsce. Ciało jej ma kształt wydłużony, głowa nie jest oddzielona przewężeniem od tułowia, pysk zwężony i zaokrąglony. Tylne nogi - długie i mocne - umożliwiają jej wykonywanie dalekich skoków. Błony pływne są dobrze rozwinięte. Oczy są wyłupiaste, duże, błony bębenkowe okrągłe, dobrze rozwinięte. Skóra jest gładka, wilgotna, lśniąca, czasem lekko chropowata.
Ubarwienie grzbietu jest zmienne, zielone w najrozmaitszych stopniach i odcieniach. Charakterystyczna dla tej formy jest jasna, wąska pręga przebiegająca wzdłuż grzbietu.
Samiec jest mniejszy i smuklejszy od samicy. W okresie godowym wydaje żaba wodna charakterystyczny skrzeczący głos, wzmocniony dzięki dużym pęcherzom głosowym. Pęcherze te, leżące symetrycznie po obu stronach głowy, nadymają się w czasie rechotania jak baloniki.
Życie aktywne rozpoczyna żaba wodna w końcu marca lub w kwietniu - okres godów przypada na początek maja. Łączenie się .par odbywa się najczęściej wieczorem. Jak u wszystkich innych żab, samica składa skrzek w postaci dużych, nieforemnych buł, umieszczanych najczęściej na dnie zbiornika wodnego. Kijanki, podobne do kijanek pozostałych gatunków żab, są dosyć duże, gdyż osiągają około 9 cm długości. Rozwój ich i przeobrażenia następują w czasie od 72 do 214 dni, w zależności od pogody i innych warunków biologicznych.
Żaba wodna żyje w niewielkich i płytkich zbiornikach wodnych, jak stawy rybne, zatoki jezior czy rowy. Po okresie godowym spotkać ją można również nad brzegiem wolno płynących niewielkich strumieni i rowów melioracyjnych po powolnym prądzie wody. Znane są niezbyt dalekie wędrówki tego gatunku, odbywane przeważnie w czasie ciepłych deszczów, w poszukiwaniu nowego środowiska. Pokarm żaby wodnej stanowią głównie owady latające, rzadziej drobna fauna wodna. Żaba ta jest bardzo łapczywa i żarłoczna. Na sen zimowy udaje się w październiku z nastaniem przymrozków. Zimuje gromadnie, zagrzebana w szlamie lub pod warstwą butwiejących roślin w niezamarzających do dna głębszych zbiornikach albo w wolno płynących strugach, wyjątkowo na lądzie (okazy młode).
Zamieszkuje ona całą Europę środkową oraz cześć zachodniej, brak jej natomiast na Półwyspie Pirenejskim, w południowej Francji, we Włoszech i na Bałkanach. Północna granica zasięgu przebiega w południowej Anglii i południowej Szwecji aż po Zatokę Fińską. Wyspowe jej stanowiska znajdują się na Ukrainie.
W Polsce żaba wodna jest pospolita na całym niżu, jednak nie wiadomo, czy występuje ona na terenach południowo-wschodnich. Prawdopodobnie przez Polskę przebiega wschodnia granica zasięgu tej żaby. W Tatrach dochodzi ona do 900 m n.p.m. (stawki "pod Capkami" w Zakopanem). Dane te nie zostały niestety potwierdzone w ciągu ostatnich 30 lat i należy je uważać za bardzo niepewne.
Wskutek niszczenia naturalnych siedlisk staje się ona coraz rzadsza, a w wielu krajach, szczególnie blisko miast i osiedli, została ona prawie zupełnie wytępiona.

Według Leszka Bergera z Poznania, który badaniom naszych żab zielonych poświecił wiele lat żmudnej pracy laboratoryjnej, R. esculenta nie jest gatunkiem, ale hybrydem, mieszańcem z krzyżówki żaby śmieszki R. ridibunda Pallas i żaby jeziorkowej R. lessone Camerano. Hipotezę tę badacz nasz przedstawił szczegółowo w kilku pracach naukowych w latach 1964-1976.
Gatunki te mogą się ze sobą swobodnie krzyżować, a mieszańce są płodne. W czasie powstawania gamet przed mejozą dochodzi jednak do hybrydogenezy. Do gamet przekazywane są niezrekombinowane genomy jednego gatunku rodzicielskiego, zaś genomy drugiego gatunku są usuwane przed zakończeniem gametogenezy. W przypadku osobników diploidalnych usuwany jest genom gatunku Rana lessonae. W rezultacie trwałość większości populacji zapewniona jest dzięki stałemu dopływowi genów obu gatunków.

Żaba śmieszka (Rana ridibunda Pallas, 1771)
[rys]

Jest to największa i najokazalsza z naszych żab. Długość ciała tego gatunku dochodzi podobno do 17 cm, w Polsce jednak znajdowano dotychczas osobniki znacznie mniejsze.
Chociaż zewnętrznie jest bardzo podobna do żaby wodnej, różni się od tej ostatniej znacznie masywniejszą i cięższą budową ciała oraz charakterystyczną chropowatą skórą grzbietu, pokrytą dosyć dużymi brodawkami. Po bokach grzbietu bardzo dobrze zaznaczone są u niej fałdy grzbietowe, słabiej i delikatniej widoczne u żaby wodnej. Ubarwienie grzbietu jest bardzo podobne, jak u poprzedniej formy, pewne subtelne różnice zaznaczają się tylko w ubarwieniu ud i brzucha.
Ze snu zimowego budzi się żaba śmieszka w końcu marca, zaś okres godowy rozpoczyna nieco wcześniej niż żaba wodna. Przebieg zalotów i składanie jaj są podobne jak u poprzedniego gatunku. Kijanki dochodzą do wielkich rozmiarów. Przeobrażają się one po okresie około 100 dni, niekiedy też zimują i przeobrażają się na wiosnę następnego roku. Jest to gatunek niesłychanie żarłoczny. Znane są przypadki, że stare osobniki pożerają inne płazy, ryby, młode węże, ssaki i pisklęta ptactwa wodnego.
Żaba śmieszka jest mieszkańcem brzegów większych zbiorników wodnych, jezior, głębszych stawów czy starorzeczy. Nie zaobserwowano wędrówek osobników tego gatunku. W sen zimowy zapada często już we wrześniu lub na początku października. Zimuje w szlamie zamieszkiwanych przez siebie zbiorników wodnych.
Żaba śmieszka żyje w całej prawie Europie, lecz szczególnie liczna jest na terenach południowych i południowo-wschodnich, gdzie sięga aż po Iran i Ural. Rzadko występuje w górach, jednak okazy jej znajdowano na Kaukazie na wysokości 2400 m npm. W Polsce żyją przedstawiciele rasy nominalnej (R. r. ridibunda), która występuje na terenie całej Europy za wyjątkiem południowej Francji i Hiszpanii, gdzie zastępuje ją rasa zachodnia (R. r. pereri).
O jej rozsiedleniu w Polsce mamy na razie słabe wiadomości. Prawdopodobnie występuje w całym kraju w miejscach, w których znajduje odpowiednie środowisko. Stanowiska tej żaby podawano z Wielkopolski, Pomorza, Zalewu Wiślanego, okolic Krakowa, Warszawy, Łysogór. Słaba znajomość rozsiedlenia tego gatunku spowodowana jest tym, że zwykle myli się go z żabą wodną, gdyż jest rzeczywiście bardzo podobna do dużych i .starych okazów tego gatunku. W świetle badań Bergera śmieszka powinna występować na całym terenie nizinnej Polski, jest jednak rzadka. Przeważnie spotykamy okazy małe, które trudno odróżnić jest od żaby wodnej. W ogóle okazy pochodzące z różnych stanowisk różnią się często bardzo między sobą. co jest cechą wszystkich żab zielonych. Zmienność ta uzależniona jest na pewno w dużej mierze od środowiska, jego temperatury, ilości tlenu, obfitości i rodzaju pokarmu itp. czynników.

Żaba jeziorkowa (Rana lessonae (syn. Pelophylax lessonae) Camerano, 1882)
[rys]

Ta niewielka żaba uchodziła przez długi czas za rasę względnie odmianę żaby wodnej. Tego zdania są jeszcze do dziś niektórzy herpetolodzy europejscy. W ostatnich dopiero czasach, dzięki badaniom Leszka Bergera uznano ją znów za osobny gatunek.
Ciało żaby jeziorkowej jest wydłużone, pysk długi, ostry. Długość ciała okazów występujących w Polsce dochodzi do 8 cm. Ubarwienie i ogólny wygląd są bardzo podobne jak u żaby wodnej, od której odróżnić ją dosyć trudno; w tym celu należy posłużyć się specjalnym kluczem do oznaczania.
Samiec, jak u innych żab, jest wysmuklejszy i mniejszy od samicy. Pęcherze głosowe mają u niego kolor białawy lub niebieskawy.
Charakterystyczną cechą żaby jeziorkowej jest jej zamiłowanie do zagrzebywania się w ziemi. W związku z tym na jej tylnych nogach rozwinęły się bardzo wyraźne i masywne tzw. naroślą lub modzele podeszwowe. Naroślą te porównuje się często do modzeli grzebiuszki. Żaby jeziorkowe zagrzebują się nie tylko na sen zimowy, ale nawet w okresie silniejszych chłodów. W czasie grzebania ruchy ich przypominają również zachowanie się grzebiuszki. Równocześnie, o czyni jest mowa dalej, żaba jeziorkowa to płaz najbardziej związany ze środowiskiem wodnym ze wszystkich naszych "żab zielonych". Aktywne życie przedstawiciele tego gatunku prowadzą wyłącznie za dnia, co też w pewnym sensie wyróżnia ich od pozostałych przedstawicieli omawianej grupy żab.
Życie aktywne rozpoczyna żaba jeziorkowa w kwietniu. Okres godowy w Wielkopolsce przypada na maj lub na początek czerwca. Skrzek składa na dnie zbiorników wodnych, a jej kijanki są bardzo podobne do larw żaby wodnej. Żaba jeziorkowa żyje nad brzegami bardzo małych zbiorników wodnych, glinianek, dołów torfowych czy rowów, najczęściej położonych na terenach leśnych. Od zbiorników tych oddala się tylko wyjątkowo w razie ich wyschnięcia lub w poszukiwaniu pokarmu. Zimuje zawsze na lądzie zagrzebana w ziemi. Na sen zimowy udaje się we wrześniu.
Rozsiedlenie geograficzne żaby jeziorkowej nie zostało jeszcze dokładniej opracowane, gdyż, jak już wspominano, uważano ją przez długi czas za formę identyczną z żabą wodną.
W Polsce jest ona z pewnością szeroko rozprzestrzeniona, jednak w chwili obecnej jedyne pewne dane o jej występowaniu pochodzą z terenu Wielkopolski. Zgodnie z hipotezami Bergera obecności jej spodziewać się musimy w całym kraju.

Żaba trawna (Rana temporaria Linnaeus, 1758)
[rys]

Żaba trawna jest najpospolitszym przedstawicielem żyjących u nas tzw. żab brunatnych. Ogólnym wyglądem przypomina nieco żabę zieloną. Ciało ma wydłużone, krepę, pysk szeroki, lecz ostrzej zakończony. Nogi tylne są długie, mocne, zdolne do wykonywania dalekich skoków. Błony pływne spinające palce tylnych nóg są słabo rozwinięte. Długość ciała dorosłych okazów żyjących w Polsce dochodzi do 10 cm.
Ubarwienie omawianego gatunku jest brunatne, bardzo zmienne. Dzięki dużej ilości chromatoforów ma on ogromną zdolność przystosowywania swego ubarwienia do środowiska. Pod tym względem żabę trawna przewyższa tylko rzekotka. Charakterystyczną cechą żaby trawnej jest obecność ciemnej, brunatnej plamy skroniowej. Skóra żaby trawnej jest zawsze gładka. W okresie godowym podgardle samca przybiera niekiedy barwę bladoniebieską.
Żaba trawna jest gatunkiem lądowym, bardzo odpornym na chłody i złe warunki atmosferyczne. Życie aktywne rozpoczyna już w początkach marca, rzadziej w początkach kwietnia. Samica składa skrzek w postaci dużych buł, bez staranniejszego wyboru miejsca. Buły takie pływają zwykle na powierzchni płytkiej wody. Przeobrażenie kijanek przebiega podobnie jak u innych żab, a w górach obserwowano ich zimowanie.
Natychmiast po łączeniu się par i złożeniu skrzeku żaba trawna opuszcza wodę i aż do późnej jesieni żyje na lądzie. Przebywa ona w najrozmaitszych środowiskach, wykazując wielkie zdolności przystosowawcze. I tak najczęstsza jest w lasach liściastych, parkach i zespołach starodrzewi o wilgotnym podłożu. Występuje też na polach uprawnych i łąkach oraz wśród zarośli i kamieni na zboczach jarów i wzgórz. W górach można ją spotkać aż do granicy piętra hal i turni wśród piargów i usypisk. Poluje głównie o zmroku lub w czasie deszczu. Jest mało wybredna w wyborze pokarmu, żywi się owadami, pająkami i ślimakami. Podobno stare, duże osobniki nie gardzą młodymi przedstawicielami własnego gatunku. Żaba trawna ma w przyrodzie stosunkowo dużo wrogów. Nader chętnie polują na nią zaskrońce, jeże i borsuki oraz żmije. Liczne kości tych żab można też zawsze znaleźć w tzw. wypluwkach sów i innych ptaków drapieżnych. Szczęśliwie żaba ta nie nadaje się do konsumpcji, ale ostatnio również często, jak żaby zielone, trafia ona do pracowni naukowych jako najtańsze zwierzę laboratoryjne.
Teren rozsiedlenia żaby trawnej jest ogromny. Na wschodzie spotyka sieją aż po Wyspy Japońskie. Jako jedyny płaz dochodzi do Przylądka Północnego i żyje w pasie tundry arktycznej. W całej Europie jest pospolita rasa nominalna omawianego gatunku (R.t.temporaria) brak jej tylko na półwyspach Apenińskim, Pirenejskim i Bałkańskim oraz w południowej Francji. W tych częściach naszego kontynentu występują dwie lokalne rasy o stosunkowo niewielkim obszarze rozsiedlenia. W południowo-wschodniej Francji np. żyje rasa alpejska (R. t. hannorati) a w północno--zachodniej Hiszpanii rasa iberyjska (R. t. parvipalmata). Żaba ta żyje zarówno na nizinach, jak i w górach, gdzie jest pospolita i dochodzi do wysokości 3000 m npm.
W całej Polsce żaba trawna jest bardzo pospolita. Jest to najpospolitszy płaz Tatr, w których dochodzi do 2000 m npm. W warunkach wysokogórskich jej cykl roczny (pojawienie się na wiosnę, pora godowa, sen zimowy itp.) jest odpowiednio skrócony i dostosowany do lokalnych warunków klimatycznych. Warunki, w jakich żyje ona w Tatrach, zbliżone są niewątpliwie do warunków z dalekiej północy. Żaba trawna jest starym gatunkiem, który rozprzestrzenił się u nas prawdopodobnie w epoce lodowcowej.

Żaba moczarowa (Rana arvalis Nilsson, 1842)
[rys]

Żaba moczarowa zewnętrznie bardzo podobna do poprzednio omawianego gatunku, od którego jest nieco mniejsza (maksymalna długość do 8 cm) oraz delikatniejsza. Ciało ma bardziej wysmukłe, zaś pysk ostrzej zakończony. Różni się również nieco innym układem plam głowy oraz obecnością wysokich fałdów grzbietowych o jasnym zabarwieniu, obrzeżonych jeszcze od zewnątrz czarną obwódką. Wzdłuż grzbietu przebiega u tego gatunku często jasna pręga, nie spotykana u żaby trawnej. Ubarwienie zasadnicze powierzchni ciała jest brązowe, zmienne. W okresie godowym całe ciało samców pokrywa się intensywnie niebieskim, modrym nalotem, znikającym w ciągu krótkiego okresu czasu (tablica 16, ryć. 1). W okresie godów samce wydają głos przypominający krótkie szczekniecie.
Żaba moczarowa rozpoczyna życie aktywne w marcu, a gody w końcu tego miesiąca lub w kwietniu. Samica składa jaja wśród roślin przybrzeżnych. Przeobrażenie kijanek następuje po okresie 50-120 dni. Po zakończeniu godów żaba moczarowa prowadzi lądowy tryb życia. Występuje najczęściej na łąkach, torfowiskach i bagnach, natomiast unika miejsc silnie zadrzewionych. Nie występuje nigdy wśród poi czy w ogrodach. Skacze lepiej i dalej od żaby trawnej. Podobnie jak poprzedni gatunek, życie aktywne prowadzi w ciągu dnia. Żywi się głównie stawonogami.
Zasięg rozsiedlenia żaby moczarowej dochodzi do koła podbiegunowego. Na wschód dociera do środkowej Syberii. Występuje w całej prawie Europie środkowej i północnej. Na zachodzie granica jej zasięgu przebiega w Belgii i północnej Francji, na południu w Jugosławii i Rumunii. Jest to gatunek wyłącznie nizinny, w przeciwieństwie do żaby trawnej, nie przekraczający wysokości 600 m npm.
Żaba moczarowa jest pospolita w całej nizinnej Polsce. Okazy jej pochodzące z różnych części naszego kraju wykazują duże różnice lokalne w ubarwieniu.
Odróżnianie żaby trawnej od moczarowej jest w praktyce przeważnie trudne. Przy ogromnej zmienności ubarwienia naszych żab brunatnych bardzo łatwo można pomylić przedstawicieli tych dwóch gatunków, zwłaszcza że cechy mające ułatwiać ich rozróżnianie (taksonomiczne) są sprzeczne u różnych autorów. Tych, którzy chcieliby więc dobrze nauczyć się oznaczać żaby brunatne, odsyłam do pracy Lucjana Tomasika, który bardzo szczegółowo przedstawił cechy taksonomiczne tych gatunków oraz do monografii Juszczyka (1974).
Obecnie znane są trzy rasy geograficzne tego gatunku. W Polsce, przynajmniej na jej dużych obszarach, żyją przedstawiciele rasy nominalnej (R. a. arvalis). Istnieją przypuszczenia oparte na dawnej literaturze, że na południowym wschodzie naszego kraju spotyka się przedstawicieli rasy pannońskiej (R. t. wolterstorffi). Rozsiedlenie tej ostatniej obejmuje wschodnią Austrię, Słowację, Węgry, Rumunie i część Jugosławii.

Żaba dalmatyńska (Rana dalmatina Bonaparte, 1840 )
[rys]

Żaba dalmatyńska, zwana niegdyś również żabą zwinką, jest nieco podobna do żaby moczarowej, ale wielkością zbliża się do żaby trawnej (długość do 9 cm). Ciało jej jest wysmukłe w stosunku do żaby trawnej, pysk ostry, a tylne nogi bardzo długie, znacznie dłuższe niż u poprzednich gatunków żab brunatnych. Ubarwienie grzbietu jest jednolicie brunatne, jasne, koloru jak gdyby gliniastego. Bardzo duże, ciemne i wyraźne są plamy skroniowe. Brzuch jest znacznie jaśniejszy od grzbietu, białawy, na granicy zaś ubarwienia grzbietowego i spodniego występują w tylnej części ciała, w tym na udach, różowawe lub czerwonawe obwódki. Samce są mniejsze od samic.
Według danych z terenów przygranicznych żaba ta pojawia się wiosną, nieco później niż żaba trawna, przeważnie jednak również już w marcu. Na gody wybiera niewielkie zbiorniki o gliniastym dnie, pokryte niezbyt gęstą roślinnością. Gody i rozwój kijanek są u niej podobne jak u żaby trawnej. Podobnie też jak żaba trawna wybiera na lądzie liściaste lasy, gdzie żyje na ich skraju, często wśród dosyć wysokiej trawy. Żaba ta lubi okolice podgórskie i pagórkowate, choć wspominano też o jej występowaniu na stepach. Na lądzie żaby dalmatyńskie polują o zmierzchu, wieczorami, w dni pochmurne, też w dzień, w miejscach zacienionych. Żaby te są doskonałymi skoczkami. Długość ich skoków dochodzi mianowicie do dwóch metrów.
Żaba dalmatyńska jest gatunkiem południowym. Zamieszkuje zwarcie całą południową część Europy od Hiszpanii aż po wschodnie granice naszego kontynentu, w Azji sięga poza Kaukaz i północno-zachodni Iran. Północna granica zasięgu tego gatunku w Europie przebiega mniej więcej przez Czechosłowację i południowe Niemcy, znamy jednak szereg jej wyspowych stanowisk położonych daleko na północ, nawet w południowej Szwecji i okolicach Hamburga. Najbliższe naszych granic stanowiska omawianej żaby leżą na Ukrainie Zachodniej. Po wojnie tylko jeden okaz żaby z tego gatunku został złapany przez Władysława Kowalskiego w Bieszczadach koło Wetliny, na wysokości około 850 m npm. Mimo skrzętnych poszukiwań w tym terenie nie natrafiono na nowe okazy.
Z tego powodu kilku naszych wybitnych herpetologów kwestionuje występowanie omawianego gatunku na terenach Polski. Ponieważ jednak najbliższe stanowiska żaby dalmatyńskiej leżą stosunkowo bardzo blisko naszych Bieszczadów oraz ponieważ oznaczenie okazów przez Kowalskiego nie budzi zastrzeżeń (próba piętowa), uważałem za celowe uznanie omawianego gatunku za gatunek występujący na naszych ziemiach.
W "Przeglądzie Zoologicznym" (tom 21, zeszyt l, 1977 r.) ukazał się artykuł Leo J. Bomna, w którym wykazał on, występowanie żaby dalmatyńskiej na Dolnym Śląsku. Autor ten oparł się na materiałach dowodowych zebranych przez Kaługina dla wybitnego herpetologa rosyjskiego Bedriagi jeszcze w połowie ubiegłego stulecia. Powyższe okazy dowodowe znajdują się w zbiorze działu herpetologicznego Instytutu Zoologicznego Akademii Nauk ZSRR w Leningradzie. Zostały one zebrane w okolicach Wrocławia. Niestety występowania omawianego gatunku na Dolnym Śląsku nie stwierdzono w ostatnich latach. W roku 1984 nowe, pewne już stanowisko żaby dalmatyńskiej odkryto niespodziewanie w południowo-wschodniej części Polski, a w 1985 dalsze miejsca występowania.

Usługi informatyczne Warszawa