Gady i Płazy Polski

Szczegółowa charakterystyka gadów występujących w Polsce

Żółwie

RODZINA: żółwie słodkowodne
Żółw błotny (Emys orbicularis)
[rys]

Żółw błotny (Emys orbicularis Linnaeus) jest jedynym przedstawicielem żółwi w Polsce. Gatunek ten zamieszkuje całą Europę Południową, a północna granica jego zasięgu przebiega przez Niemcy, Polskę i inne kraje nadbałtyckie. W całej Europie występują jedynie dwa gatunki żółwi słodkowodnych : Żółw błotny i Żółw kaspijski (Mauremys caspica ).
Żółw błotny należy do gadów o bardzo rozległym poziomym zasięgu geograficznym, obejmującym większą część Europy . Występuje w środkowej, zachodniej i południowej Europie, w zachodniej Azji oraz w północno - zachodniej Afryce. Brak go w Wielkiej Brytanii i na półwyspie Skandynawskim. W Polsce zachował się na nielicznych stanowiskach, najliczniej zwłaszcza na Pojezierzu Łęczyńsko - Włodawskim, Mazurskim i Zachodniopomorskim. Pomimo tak szerokiego zasięgu występowania, w wielu okolicach jest wytępiony lub nigdy nie występował.

Żółw błotny charakteryzuje się wzdłużnie owalnym kształtem pancerza, gładką powierzchnią pancerza grzbietowego (karapaksu), brakiem tarcz głowowych oraz ruchomym połączeniem pancerza brzusznego (plastronu) z karapaksem , co w niewielkim stopniu umożliwia ich ruchy względem siebie. Skóra u nasady obu par kończyn zupełnie pozbawiona zrogowaceń jest miękka i delikatna. Głowa wraz z nogami i dosyć długim ogonem mogą być całkowicie chowane pod pancerz . Długość pancerza dorosłych osobników (mierzona wzdłuż linii kręgowej ) waha się w zależności od opinii różnych autorów od 20 - 22 rzadko do 30cm (Schreiber 1912, Taraszczuk 1959, Frommhold 1959, Martens 1964, Młynarski 1960). Brak wyraźnych różnic w długości karapaksu samca i samicy . Waga żółwia dochodzi do 1,5 kg (Jabłoński 1997) .

Ubarwienie pancerza i ciała jest zmienne , zwykle ciemnobrunatne, oliwkowo-brązowe lub czarne .U typowo ubarwionych osobników na ciemnym tle występują liczne, podłużne , żółte cętki .
Dymorfizm płciowy objawia się wklęsłością plastronu samca i płaską powierzchnią pancerza brzusznego samicy . Inną cechą dymorficzną, dającą się łatwo zauważyć jest kształt ogona. U samca jest on masywny, u nasady gruby i łagodnie zwężający się ku końcowi, natomiast u samicy ogon jest szczuplejszy i od około 2/3 długości silnie się zwęża, tak, że jego końcowa część staje się wybitnie cienka, sucha. i krucha. Należy zaznaczyć, że dymorficzne różnice w powierzchni plastronu dotyczą tylko osobników dojrzałych płciowo, brak ich natomiast u osobników młodych.

Większą część życia żółwie spędzają w wodzie. Żyją w niedużych, zarastających zbiornikach wodnych o zróżnicowanej linii brzegowej z towarzyszącymi zbiorowiskami trzciny (Phragmites communis), osoki aloesowatej (Stratiotes aloides) oraz grążela żółtego i grzybieni (Nenufar luteum i Nymphaea alba). Środowisko ich życia to także śródleśne bagna, wolno płynące czyste rzeki, płytkie, eutroficzne i dystroficzne jeziora, a nawet niewielkie torfianki. Żółwie wybierają wśród nich najlepiej nagrzewające się.
Ponieważ żółwie jak wszystkie gady są zwierzętami zmiennocieplnymi (ektotermicznymi), ich aktywność zależy od warunków termicznych i jest ściśle związana z porami roku. Optimum termiczne żółwia błotnego jest stosunkowo niskie i wynosi od 5 -10 stopni Celsjusza. Oznacza to, że w tym przedziale temperatur procesy życiowe żółwia będą zachodzić normalnie. Poniżej temperatury 5 stopni Celsjusza procesy życiowe ulegają spowolnieniu wprowadzając żółwia w stan odrętwienia zwany snem zimowym.
Temperatura jest głównym czynnikiem motywującym zakończenie snu zimowego, rozpoczęcie okresu godowego, początek składania jaj oraz w wędrówki żółwi w poszukiwaniu cieplejszych lub chłodniejszych zbiorników wodnych. Od niej zależy też powodzenie inkubacji jaj.
Innym bardzo ważnym czynnikiem są opady deszczu. Mają one wpływ na rozwój jaj (za duża wilgotność je "zabija") i na poziom wody w zbiorniku.
Sen zimowy kończy się na przełomie kwietnia i maja rozpoczynając okres godowy. Dojrzałość płciową żółwie osiągają w wieku około 18 - 20 lat. Gody odbywają się w wodzie.

Głównym czynnikiem umożliwiającym rozpoznanie się płci i uaktywniającym samca są specyficzne substancje wonne, produkowane przez gruczoły analne dojrzałej samicy.
Receptorami tych zapachów ( podobnie jak wszystkich innych ) jest u żółwi znakomicie rozwinięty narząd węchu ( organ Jacobsona ). Dzięki temu samica zostaje natychmiast rozpoznana przez samca, który towarzyszy jej nieodłącznie aż do kopulacji. Samiec przebywający w wodzie w towarzystwie dojrzałej samicy najpierw przez dłuższy czas obwąchuje jej okolicę analną i jeśli samica powoli wędruje, posuwa się za nią krok w krok.
Po zatrzymaniu się samicy sprawnie wchodzi, a raczej wpływa na jej karapaks, a następnie bardzo silnie chwyta wszystkimi czterema łapami krawędź jej pancerza. Rozpoczyna się ampleksus ( łac. stosunek ), który na ogół trwa długo, czasem kilkanaście godzin. W tym stanie samiec nie pobiera pokarmu, samica natomiast może go pobierać, jednak możliwości jej w tym względzie są ograniczone. Samiec trzyma się tak mocno samicy, że usunięcie go z niej jest dość trudne ( Juszczyk 1987 ). Jeśli samica wykonuje ruchy obronne, samiec jeszcze silniej przywiera do niej tak, że samica mimo zdawałoby się luźnego zetknięcia wypukłej powierzchni jej karapaksu z płaskim plastronem samca nie ma żadnych możliwości uwolnienia się od niego. Oczywiście ampleksus jest znacznie ułatwiony wklęsłością plastronu samca. Zapłodnienie jaj jest wewnętrzne i następuje za pomocą pojedynczego narządu kopulacyjnego, mającego kształt trójkątnej, płaskiej łopatki.
Samiec w obecności samicy oraz innego samca, zwłaszcza mniejszego zachowuje się niezwykle agresywnie. Na jego widok zbliża się do przeciwnika z szeroko otwartym pyskiem i kąsa go gdzie popadnie. Samiec słabszy z reguły chowa się w pancerzu albo też nastawia w kierunku napastnika karapaks, podpierając się z jednego boku dwoma nogami, przednią i tylną. Napastnik po bezskutecznym uderzaniu paszczą w pancerz żółwia słabszego, zaczyna spokojnie i z wyraźnym rozmysłem wyszukiwać nie zakryte pancerzem części ciała, odnóży lub ogona. Jeśli żółw atakowany nie ucieka, wówczas grozi mu dotkliwe pokąsanie, zwłaszcza ogona, gdyż żółw napastujący jest nieustępliwy.

Okres składania jaj rozpoczyna w tym samym czasie, w którym zakwitają kosaćce żółte (Iris pseudoacorus), czyli w ostatniej dekadzie maja, w pierwszej i na początku drugiej dekady czerwca.
W tym czasie samice odbywają długie wędrówki w poszukiwaniu miejsca do złożenia jaj. Żółwice wybierają miejsca o lekkiej glebie, dobrze nasłonecznione i oddalone od wody miejsca (ochrona przed zalaniem). Są to często tereny położone na skraju pól uprawnych i lasów. Podczas wędrówki samica jest bardzo czujna. Jaja składane są do przypominającej gruszkę komory lęgowej wykopanej przez samicę o głębokości ok 12 cm. Ilość jaj zawiera się w przedziale od 10-20 sztuk. Po złożeniu ostatniego jaja samica zakopuje oraz maskuje gniazdo, nie interesując się nim więcej. Jajo posiada twardą wapienną skorupkę. Osiąga długość od 29,5 - 38,5 mm (Tierentiew i Czernow 1949), a przeciętne wymiary jaja wynoszą 17 x 29 mm, masa 4,5 - 7,5 g (Peters 1967).

Młode wylęgają się po około trzymiesięcznej inkubacji (przy dobrych warunkach). Po opuszczeniu komory lęgowej podejmują pełną niebezpieczeństw wędrówkę do najbliższych śródleśnych bagien i moczarów. Bowiem tylko w takich pokrytych gęstą roślinnością ciekach i zbiornikach wodnych mogą dożyć wieku 5 - 6 lat, w którym wielkość i twardość pancerza zapewni im bezpieczeństwo. Świeżo wyklute żółwie błotne mają około 2,5 cm długości i miękki pancerz. Podobnie jak jaja są bardzo łatwym kąskiem dla wielu zwierząt jak np: lisa, wydry, kuny, kruka, borsuka.
Niezwykłym terminem złożenia jaj jest listopad. Jaja złożone w tym czasie nie odbiegają wymiarami od jaj złożonych w normalnym terminie, jednak zazwyczaj są nie zapłodnione.
Młode swój pierwszy rok życia rozpoczynają od snu zimowego. Według niektórych autorów zdarza się, że jaja zimują w ziemi (stwierdzone zostało, że jest to niemożliwe Jabłoński 1995-1998.), a młode wykluwają się w następnym roku lub też wyklute żółwiki zimują zagrzebane w gnieździe (Młynarski 1960, Frommhold 1959).

Niedawno okazało się, że przynajmniej znaczną część tzw. snu zimowego żółwie spędzają aktywnie pływając pod lodem (Jabłoński1998). Niektóre aspekty tego okresu aktywności i spoczynku żółwi , związane z ich przemianą materii i oddychaniem, do dziś pozostają tajemnicą. Sen zimowy kończy się na przełomie kwietnia i maja.

Gady te odżywiają się wyłącznie pod wodą, drobnymi owadami wodnymi, bezkręgowcami, larwami płazów, ślimakami i roślinami wodnymi. Ogólnie biorąc, żółw błotny jest gadem nie tylko drapieżnym, ale i żarłocznym. Doskonale pływa i nurkuje. Podczas polowania kieruje się głównie węchem. Najszybciej reaguję jednak na ruch ofiary, dostrzegając ją dobrym wzrokiem (potrafi dostrzec niebezpieczeństwo z odległości 50 m). Widzi także na podczerwień i to zarówno w wodzie , jak i poza nią.
Chwytanie zdobyczy zależy od jej rozmiarów i zachowania się. Do organizmów małych i nieruchomych podchodzi nie spiesząc się, chwyta powolnymi ruchami szczęk i w całości połyka. Większą zdobycz, np. przepływającą obok niego rybę lub żabę, chwyta do paszczy błyskawicznym wyrzutem głowy nie ruszając się z miejsca i pożera ją w charakterystyczny dla żółwi sposób: trzymając ofiarę w pysku, odpowiednimi do przodu skierowanymi ruchami kończyn - na przemian prawą i lewą zaczepia pazurami o ciało ofiary i rozszarpuje je na kawałki. Oderwaną część, trzymaną w pysku, połyka. Następnie chwyta szczękami dalszy kawałek ofiary i jeśli jest on za duży dalej go rozszarpuje. Wygląda to tak, jakby żółw sam sobie próbował wydrzeć zdobycz, która przed chwilą złowił. Przyczyną takiego pobierania pokarmu jest brak zębów, zaś rogowe listwy na szczękach żółwia nie są tak ostre, aby mogły zdobycz poćwiartować. Pożeranie ofiary trwa długo, zjedzone zostają tylko miękkie części jej ciała, natomiast szkielet lub jego fragmenty obleczone resztką mięśni i ścięgien, często również skórą (żaby), są porzucane. Żółw nie trawi kości.

Żółwiowi błotnemu do życia potrzebny jest zróżnicowany zespół ekosystemów. Muszą to być zarówno miejsca bagienne oraz zbiorniki wodne (czyste stawy, jeziora, sadzawki, rzeczki), jak i tereny suche dobrze nasłonecznione, porośnięte kserotermiczną roślinnością.
Na lądzie porusza się na ogół dość niedołężnie, gdyż przeszkadza mu duży i ciężki pancerz. W niektórych jednak okolicznościach potrafi być bardzo ruchliwy (np. ucieczka).
Jest bardzo wrażliwy na suszę. W przypadku zupełnego pozbawienia go wody możliwie głęboko chowa się do pancerza i z zamkniętymi oczami, w zupełnym bezruchu stopniowo zamiera ( Juszczyk 1987 ). W warunkach wędrówki na lądzie chroni go przed wysuszeniem znaczna z reguły zawartość wodnistego moczu w pęcherzu moczowym, który pełni również rolę zapasowego zbiornika wody.
Żółw błotny jest zwierzęciem długowiecznym. W naturze żyje grubo ponad 100 lat. Trudno jednak dokładnie oznaczyć wiek żółwia. Jest gatunkiem zamieszkującym głównie niziny i obecnie pionowy zasięg w Polsce nie przekracza 250 m. n. p. m. (Juszczyk 1987 ).

Żółw błotny nie jest prawdopodobnie zwierzęciem pochodzenia europejskiego. Hipotezę te zawdzięczamy Scharffowi (1907). Według tego autora kolebką żółwia błotnego miała być Azja południowo wschodnia. Inwazję naszego kontynentu rozpoczął żółw w towarzystwie licznych gatunków ssaków w trzeciorzędzie. Przez półwysep Bałkański osiągną teren dzisiejszych Włoch. Na ziemie południowo - wschodniej Europy dostał się rzekami wpływającymi do plioceńskiego Morza Pontyjskiego. W dyluwium wody wyparły go z wielu obszarów. Wraz z cofaniem się lodowców i nastawaniem korzystniejszych warunków klimatycznych przodkowie naszego żółwia pojawili się w Europie północnej, Danii, południowej Szwecji, a nawet w południowo - wschodniej Anglii. Z krajów tych wyparły je bezpowrotnie następne zlodowacenia.
W czasach dzisiejszych występuje (nielicznie) w całej Europie, szczególnie w obszarach południowo - wschodnich. W północnej części Europy środkowej, nad Renem, w okolicach wybrzeża Morza Północnego i Bałtyckiego jest zwierzęciem reliktowym.

W Polsce Żółw błotny był niegdyś pospolity. Rzączyński w 1721 r. pisał: " Żółwi wodnych, czyli w wodach słodkich, rzekach i jeziorach żyjących, według Johnstona w Polsce wiele obaczysz". Mięso tego zwierzęcia , gotowane z jęczmieniem, miało być zdaniem Rzączyńskiego bardzo pożywne, krew zaś znajdowała szerokie znaczenie jako odtrutka przeciw jadowi żmij i ropuch.
Stanowiska żółwia błotnego (zarówno historyczne jak i obecne) skupiają się głównie wokół dolin Wisły, Odry, Bugu, a także Pojezierza Pomorskiego i Mazurskiego oraz Pobrzeża Bałtyku. Notowane są lub były ( wiele stanowisk jest nieaktualnych, bądź nie potwierdzonych) na Nizinie Wielkopolsko - Kujawskiej, w Puszczy Białowieskiej, na Śląsku Górnym i Dolnym, Wyżynie Krakowsko - Wieluńskiej, Nizinie Sandomierskiej, w Sudetach Wschodnich i Zachodnich oraz w Beskidzie Wschodnim .

Występowanie Żółwia błotnego w Polsce wg porządku alfabetycznego:

W woj. Białostockim żółwie występowały na terenie Puszczy Białowieskiej, lecz widziano je (złowiono jednego osobnika) po raz ostatni w 1924 roku.

W województwie bydgoskim opisane stanowiska znajdują się na północ od Rypina. Ciągną się one od Wąbrzeźna po Jezioro Kiełpińskie i obejmują szereg miejscowości nad Drwęcą (Brodnica, Nowe miasto, Lorki, Kowalki) (Strawiński 1953).

W powiecie chełmskim o licznym występowaniu w latach 1911 - 1914 donosi Fudakowski (1933), stanowiska największej populacji w Europie - Chełmski Park Krajobrazowy (Jabłoński 1998).

W województwie krakowskim znane są dwa stanowiska : jedno w tzw.
Kole Tynieckim, drugie w stawach między Tenczynem a Zalasem ( Mazaraki 1950).

W leszczyńskim znane jest stanowisko w okolicy wsi Drzeczkowo i Witosław, gdzie został utworzony rezerwat zwany "ostoją żółwia błotnego". Jest to jedyne miejsce występowania żółwia błotnego w Wielkopolsce.

W województwie lubelskim jest pospolity w południowej części (Urbański 1945),(Młynarski 1952),(Juszczyk 1987).

Na Ziemi Lubuskiej stanowiska miały się znajdować w kilku powiatach, koło Skwierzyny, Bledzewa, Goraja, Nowego Gorzycka, Konotopu, Jędrzychowic oraz w Osiecznicy (Urbański, Czubiński 1951).

W olsztyńskim występuje na kilku stanowiskach. Są to : rezerwat Orłowo Małe, Jezioro Siedmiu Wysp. Inne stanowiska skupiają się w trójkącie między Nidzicą, Olsztynem i Olsztynkiem.

Podlasie - podlaski przełom Bugu( Bazyluk 1951), (Kot 1995).

Z Pomorza Zachodniego znane są dwa stanowiska : jezioro Ostrowiec w dorzeczu rzeki Drawy w województwie szczecińskim, oraz Żołędzin w powiecie drawskim w województwie koszalińskim. Na tych terenach prawdopodobnie żółw jest (lub był) zwierzęciem reliktowym.

W radomskim stanowisko żółwia błotnego zlokalizowane jest na północ od miejscowości Lipsko (Zemanek 1988). Prawdopodobnie w województwie tym występuje druga co do wielkości populacja tego gatunku w Polsce (Mirowski1996.).

W województwie rzeszowskim rozlewiska i starorzecza Wisły w okolicach Sandomierza oraz Puszcza Sandomierska (Rzączyński i Jachno 1868). Prawdopodobnie żółw występował (może występuje) w sąsiednim woj. Kieleckim.

Na Śląsku stanowiska grupują się w dorzeczu Odry (Zimmer 1909, Pax 1925). Z polskich autorów Bayger (1938) wspomina, że żółw miał być częstszy na Śląsku niż w województwach centralnych. Najliczniej na Śląsku żółw miał występować na bagnach w okolicy ujścia rzeki Baryczy (Wodiczko, Urbański, Czubiński 1951),(Juszczyk 1987)

Znane są także stanowiska w województwie suwalskim (Juszczyk 1987).

W województwie warszawskim znane były stanowiska na bagnach koło Stasina (niedaleko Garwolina) oraz rzeka Jeziorka na południu województwa i bagnach nadwiślańskich w okolicy Jabłonny (Sumiński i Tenenbaum 1921) . Duży okaz żółwia został złapany w rozlewiskach Wisły koło Falenicy (Warchałowski 1943), ponad to występował do roku 1980 w Mazowieckim Parku Krajobrazowym, gdzie obecnie planuje się jego reintrodukcje .

Niestety informacji na temat aktualnego występowania tego gatunku jest bardzo mało, a większość przedstawionych tu informacji jest już nieaktualna. Wiele stanowisk zostało zniszczonych przez działalność człowieka, a i sam żółw został przetrzebiony przez hodowców i często bezmyślne prześladowanie tych rzadkich zwierząt. Wiadomo, że żółw błotny zachował się na nielicznych stanowiskach głównie na Pojezierzu Łęczyńsko - Włodawskim , Pojezierzu Mazurskim i Zachodniopomorskim, a także w woj. radomskim.
Aby ocalić ostatnie miejsca występowania żółwi trzeba bezzwłocznie utworzyć ( w miejscach gdzie jeszcze ich nie ma ) rezerwaty ścisłe. W przeciwnym razie przy tempie w jakim zanikają stanowiska ( 12 stanowisk na 10 lat) polska populacja żółwia błotnego zniknie za około 30 lat .

Łuskoskóre

RODZINA: Jaszczurki właściwe

Jaszczurka zwinka (Lacerta agilis)
[rys]

Jaszczurka zwinka jest naszym najpospolitszym gadem. Ciało ma wysmukłe, lecz masywne, dużą głowę, dosyć szeroką, pysk tępo zaokrąglony. Ogon jej jest gruby, proporcjonalnie zwężający się ku tyłowi, o 1/2 lub l 1/4 rażą dłuższy od reszty ciała. Ogon, jak u wszystkich naszych jaszczurek, jest kruchy i łatwo odpada, ulegając następnie częściowej regeneracji. Nogi zwinki są silne, dosyć długie, dobrze rozwinięte, palce - zakończone pazurkami. Największe osobniki spotykane w Polsce nie przekraczają 20 cm długości. Tarczki pokrywające głowę są duże i regularne. Wzdłuż grzbietu widoczna jest dosyć szeroka wstęga wąskich i zbitych łusek, wyraźnie różnych od szerokich łusek grzbietu i boków.

Ubarwienie grzbietu oraz głowy zwinki jest brunatne, u samicy bardziej szare, upstrzone plamkami i kropkami, tworzącymi charakterystyczne desenie. Spód ciała jest szarawy, szary, z białymi plamkami. W okresie godów pojawia się u samców intensywnie zielone zabarwienie podgardla rozszerzające się na brzuch, kark, głowę i przechodzące często na grzbiet. Młode jaszczurki są u zwinki, jak i u innych gatunków, znacznie ciemniejsze. U omawianego gatunku znanych jest wiele odmian barwnych.
Jaszczurka zwinka budzi się ze snu zimowego w marcu lub w początkach kwietnia. Żyje na silnie nasłonecznionych polankach leśnych, na skraju dróg i wrzosowisk. Rzadziej spotkać ją można również na zboczach nasłonecznionych jarów, wzgórz oraz na podmiejskich rumowiskach. W słoneczne dni godzinami wygrzewa się w słońcu, polując równocześnie na owady (głównie szarańczaki). Jest bardzo zwinna i ruchliwa. Przestraszona kryje się w norkach gryzoni, szczelinach skalnych lub w wykrotach, a wyjątkowo tylko wspina się na niskie krzaki lub skały.

Gody jaszczurki zwinki rozpoczynają się w marcu lub kwietniu i trwają do czerwca. W tym czasie jaszczurki stają się bardzo aktywne, a samce toczą między sobą pojedynki o samicę. Jaja składa samiczka w czerwcu, w ziemi, w miejscach nasłonecznionych, w ilości do 14 sztuk. Młode jaszczurki wylęgają się po ośmiu tygodniach.
W ostatnich czasach w wielu okolicach kraju zwinka staje się coraz rzadsza. Gad ten ma oczywiście wielu wrogów (ssaki, węże, ptaki), ale nie jest też wykluczone, że na spadek liczby osobników tego gatunku wpływa walka chemiczna z owadami. Również wiele preparatów owadobójczych ma szkodliwe działanie na gady (np. DDT i pochodne).
Jak się okazuje, zaciętymi tępicielami zwinek są koty domowe. Ze zjawiskiem tym spotykamy się przede wszystkim w terenach podmiejskich lub w dużych miastach, a także tam, gdzie zdziczałe koty wałęsają się bez dozoru. Koty zakradają się też często do terrariów ogrodowych na terenach ogrodów zoologicznych lub hodowli prywatnych, szerząc spustoszenie wśród jaszczurek wszelkich gatunków.
Jaszczurka zwinka jest gatunkiem środkowo- i południowoeuropejskim. Rozsiedlenie jej sięga na północ po środkową Szwecję, na południu przebiega przez Małą Azję, na wschodzie występuje w zachodniej części Azji. W Polsce żyje rasa nominalna (L. a. agilis Linnaeus) jedna z pięciu ras europejskich. W górach jest rzadka i nie przekracza wysokości 1200 m npm. W pojawię zwinek, tak jak i innych naszych gadów, daje się zauważyć pewna prawidłowość. Najliczniej spotyka się je na wiosnę, znacznie rzadsze są w ciągu lata i znów nieco częstsze na jesieni. W tym drugim okresie wzmożonej aktywności spotyka się jednak przeważnie młode, tegoroczne okazy.


Jaszczurka żyworodna (Lacerta vivipara)
[rys]

Jaszczurka żyworodna, ma budowę delikatną, ciało lekko walcowate, głowę niewielką, ogon gruby i jak gdyby nieproporcjonalny w stosunku do reszty ciała. Długość żyjących u nas dorosłych osobników nie przekracza zwykle 14 cm. Łuski pokrywające grzbiet są drobne, lecz nie ziarniste. Tarczki głowy wyraźne, a cześć skroniowa głowy, w przeciwieństwie do innych naszych jaszczurek, pokryta jest nie tarczkami, lecz drobnymi łuseczkami.

Ubarwienie grzbietu obu płci jest brunatne (z reguły ciemniejsze niż u zwinki), pokryte plamkami i kropkami tworzącymi wstęgi. Strona brzuszna u samicy jest koloru białego, u samca zaś pomarańczowożółta. U gatunku tego liczne są prawie całkowicie czarne lub bardzo ciemne okazy melanistyczne. Osobniki takie szczególnie często spotykamy w Tatrach. Jaszczurka żyworodna porusza się wolniej, a ruchy ma bardziej ociężałe od zwinki. Ze snu zimowego budzi się w marcu lub nawet wyjątkowo w lutym.

Okres godowy zaczyna się u niej w maju lub w początkach czerwca. Młode rodzą się w sierpniu, a ilość ich dochodzi w jednym miocie od 3 do 11 sztuk. Jaszczurka żyworodna żywi się owadami oraz dżdżownicami i nagimi ślimakami. Żyje w wilgotnych lasach, na małych, słabo nasłonecznionych polankach, często nad wodami. Jest ona wiec charakterystyczna mniej więcej dla takiego samego środowiska, w jakim żyje żmija zygzakowata. Jaszczurka Żyworodna jest znacznie mniej ciepłolubna od innych jaszczurek. Na niżu słońca silnego unika, ale za to w górach, tak samo jak na dalekiej północy, wykorzystuje każdą chwilę dla wygrzewania się w jego promieniach. W górach najliczniej występuje w piętrze dolnego regla, chociaż spotyka się jej kolonie również w kosodrzewinie. Przestraszona kryje się w naturalnych kryjówkach, pod korą drzew, wśród korzeni i kamieni, a nawet znane są przypadki szukania schronienia na dnie płytkich zbiorników wodnych, co jest wśród jaszczurkowatych zjawiskiem wyjątkowym. Jaszczurka żyworodna ma wielu wrogów. Między innymi pada ona ofiarą żmij, węży, a nawet większych zwinek. Nigdy też nie należy jej hodować razem z innymi, większymi jaszczurkami.

Na sen zimowy udaje się żyworodna w październiku, z nastaniem pierwszych przymrozków. Jaszczurka żyworodna zamieszkuje zwarcie Europę środkową i północną, sięgając do 70° szerokości geograficznej (cala Skandynawia). Na wschodzie dochodzi do środkowej Syberii, na południu do Apenin i Bałkanów, na zachodzie do Pirenejów. Przedstawiciele tego gatunku często występują w górach, w których dochodzą do wysokości 2400 m npm. Nie opisano na razie ras geograficznych tego gatunku.

Jaszczurka żyworodna jest pospolita w całym naszym kraju, szczególnie jednak częsta jest w okolicach podgórskich i w górach, gdzie zastępuje jaszczurkę zwinkę. Jest ona najpospolitszym i najczęściej spotykanym gadem naszych Tatr. Jaszczurka żyworodna uważana jest za formę z okresu polodowcowe-go, z okresu panowania tajgi w całym kraju.


Jaszczurka zielona (Lacerta viridis)
[rys]

W stosunku do zwinki jaszczurka zielona charakteryzuje się masywniejszą, lecz równocześnie bardziej wysmukłą budową. Głowa jej jest mocna, pysk nieco ostrzejszy, ogon długi - dwa razy dłuższy od reszty ciała, palce tylnych nóg są długie i mocne. Łuski pokrywające grzbiet są u tego gatunku drobne, lekko ziarniste. Dorosłe osobniki jaszczurki zielonej żyjącej w Europie południowej osiągają długość do 35 cm.

Podstawowym kolorem ubarwienia omawianego gatunku jest zieleń w różnych odcieniach. Grzbiet samca jest jednolicie szmaragdowy, upstrzony drobnymi plamkami. W okresie godowym podgardle jego nabiera niebieskawego, modrego koloru. Samica jest bardziej szara. Brzuszna strona ciała jest u obu płci żółta lub zbliżona do żółtej.

Jaszczurka zielona jest zwierzęciem wybitnie ciepłolubnym. Żyje na zboczach jarów, stokach wzgórz silnie nasłonecznionych i porosłych kolczastą, ciepłolubną roślinnością. Przestraszona wspina się dobrze po gałęziach krzaków lub po skalach, zwykle jednak szuka schronienia w norach, szczelinach skalnych itp. Jaszczurka zielona jest bardzo żwawa, żarłoczna i agresywna. Nie występuje nigdzie masowo razem ze zwinką. Kryjówkę zimową opuszcza w kwietniu, w tym też okresie rozpoczyna się jej okres godowy. Jest to również gatunek jajorodny. Składanie jaj odbywa się w czerwcu, młode zaś wylęgają się w końcu sierpnia lub we wrześniu. Sen zimowy rozpoczyna jaszczurka zielona z nastaniem chłodów, u nas prawdopodobnie (jak w całej Europie środkowej) w początkach października.

Zimuje gromadnie jak wszystkie inne jaszczurki. Jaszczurka zielona jest gatunkiem południowo- i południowo-wschodnioeuropejskim. Jej wyspowe stanowiska w Europie środkowej maja charakter wyraźnie reliktowy. Na wschodzie zasięg jej kończy się na Dnieprze, na zachodzie w północnej Francji i Hiszpanii. Pospolita jest w całym basenie Morza Śródziemnego i Adriatyckiego. W chwili obecnej wyróżniamy w Europie pięć ras geograficznych lego gatunku. W Polsce spodziewać się możemy małych okazów rasy nominalnej, podobnych do tych, jakie występują w Brandenburgii. Dosyć liczne szczątki przodków jaszczurki zielonej znane są z naszego pliocenu i plejstocenu. Prawdopodobnie też jaszczurka ta była u nas pospolita w tzw. holoceńskim optimum klimatycznym, w którym pospolite były też żółw i wąż Eskulapa, a w szacie roślinnej przeważały drzewa liściaste i zarośla leszczynowe.

Dane o występowaniu jaszczurki zielonej w Ustroniu na Śląsku opublikowane przez Bielawskiego i T. Ramika w roku 1972, nie zostały potwierdzone nowymi znaleziskami. Chociaż mimo zastrzeżeń niektórych, oznaczenie opisywanego okazu jest poprawne i nie budzi wątpliwości, istnieje przypuszczenie, że stanowisko to już nie istnieje. Wszystkie dane o jej wyspowych stanowiskach w okolicach Warszawy. Torunia, w Lubelskiem czy w okolicach Buska, pochodzą sprzed kilkudziesięciu lat i nie były dokładnie sprawdzone. Stosunkowo niedawno krążyły pogłoski o występowaniu jaszczurki zielonej na Śląsku naprzeciwko Bramy Morawskiej. Wobec tego jednak, że jaszczurka ta żyje w Czechosłowacji dość blisko granicy polskiej, oraz że jej wyspowe, reliktowe stanowiska znajdują się w Brandenburgii, a wiec również blisko naszego terytorium występowanie jej w Polsce jest wysoce prawdopodobne.

Rodzina: padalcowate
Padalec zwyczjny (Anguis fragilis)
[rys]

Padalec jest niewielką, beznogą jaszczurką przypominającą swym kształtem małego węża. Ciało jego jest silnie wydłużone, walcowate, głowa bardzo mała i słabo odgraniczona od tułowia, pysk lekko zaokrąglony, ogon równy mniej więcej długości reszty ciała, na końcu lekko zaokrąglony i zakończony małym, kolczastym wyrostkiem. Jak u poprzednich gatunków, ogon padalca jest łatwo łamliwy i może być regenerowany. Ciało padalca pokryte jest drobnymi, owalnymi łuseczkami przylegającymi ściśle do siebie, o gładkiej powierzchni. Powodują one charakterystyczny, szklisty połysk.

Padalec nasz pozbawiony jest zupełnie nóg, które zachowały się w jego ciele w stanie całkowicie zmarniałym i szczątkowym. Ubarwienie padalca jest brunatno brązowe - rzadziej szare. Znane są liczne odmiany ubarwienia padalca, wśród których najpiękniejsza jest tzw. odmiana turkusowa. Długość samicy dochodzi do 50 cm, samca do 40 cm. Padalec żyje w lasach i zaroślach, w podobnym środowisku, w jakim spotykamy jaszczurkę żyworodną. Zagrzebuje się pod mchem lub w liściach czy ściółce; unika miejsc silnie nasłonecznionych i prowadzi dosyć ukryty tryb życia. Z tego powodu trudno jest zwykle określić, czy jest on naprawdę pospolity i częsty, czy mniej częsty lub rzadki.

Ze snu zimowego budzi się w marcu lub w kwietniu, okres godowy rozpoczyna w maju. Wtedy też, szczególnie w gorące i parne dni majowe, spotkać je najłatwiej. Wówczas osobniki o ubarwieniu turkusowym odznaczają się najżywszymi kolorami. Gatunek ten jest jajożyworodny. Ilość młodych w jednym miocie dochodzi w Polsce do 16 sztuk. Ruchy padalca są powolne, wężowate. Poluje na dżdżownice, nagie ślimaki, owady i ich larwy, wije i pająki. Jest zwierzęciem absolutnie niegroźnym, a jedyną jego bierną bronią jest łatwo łamliwy ogon. Ze względu na wygląd przypominający węża padalec bywa często zawzięcie tępiony i uważany za bardzo jadowitą "miedziankę" (żmiję).

W sen zimowy zapada w październiku. Zimuje gromadnie z innymi jaszczurkami i wężami. Rozsiedlenie geograficzne padalca zwyczajnego obejmuje prawie całą Europę. Granice jego zasięgu dochodzą na północy do Szwecji środkowej i Finlandii, na wschodzie do Kaukazu i Azji Mniejszej, na południu sięga po Algierię w Afryce północnej. W Polsce żyje rasa nominalna padalca (A. f. fragilis Linnaeus). Padalec jest starą reliktową formą, znaną od trzeciorzędu. Jaszczurka ta jest dosyć pospolita w całej Polsce, tak na niżu, jak i w okolicach podgórskich. W górach dochodzi ona do piętra regla dolnego.

Rodzina:węże właściwe
Zaskroniec zwyczajny (Natrix natrix)
[rys]

Zaskroniec zwyczajny jest najlepiej znanym, niejadowitym wężem żyjącym w Polsce. Ciało jego jest masywne, silne, głowa duża, płaska, wyraźnie odgraniczona od tułowia, ogon niezbyt długi, równy mniej więcej 1/5długości całego ciała. Dorosłe okazy dochodzą często do 150 cm długości, w Polsce jednak rzadko przekraczają Im. Ciało zaskrońca pokryte jest drobnymi, szorstkimi, słabo wręgowanymi łuskami. Brzuch pokrywają szerokie pierścieniowe tarczki brzuszne charakterystyczne dla naszych wężów, nie spotykane natomiast u padalca. Ubarwienie grzbietu zaskrońca jest szarawe, lekko brunatne lub oliwkowe, często lekko plamiste. W tylnej części głowy występują u niego dwie duże, półksiężycowate, wyraźnie widoczne plamy żółtego koloru, którym gatunek ten zawdzięcza swoją polską nazwę. Plamy skroniowe mogą zupełnie wyjątkowo zanikać u całkowicie czarnych, melanistycznych osobników, które u nas spotykano np. w Bieszczadach.

Zaskroniec, zwany również wężem wodnym, żyje jednak w różnego typu środowiskach. Spotkać go można nad brzegami stawów i innych zbiorników wodnych, na łąkach i mokradłach oraz na skrajach lasów liściastych.
Na wiosnę pojawia się masowo na suchych zboczach jarów i wśród porosłych gęstymi zaroślami czy silnie nasłonecznionych skał. Budzi się w marcu, gody rozpoczyna w kwietniu lub maju. W okresie tym obserwować można skupienie się węży w duże kłębowiska na suchych, nasłonecznionych miejscach. Samica składa jaja w lipcu i sierpniu, umieszczając je w gnijących liściach lub nawozie. Ilość jaj dochodzi u tego gatunku do 30 sztuk. Młode węże wylęgają się po upływie około 8 tygodni. Na krańcach zasięgu północnego zaskrońce są właściwie jajożyworodne, gdyż samice składają tam jaja z całkowicie już rozwiniętymi, młodymi wężami.

Zaskroniec żywi się przede wszystkim żabami, tak zielonymi, jak i brunatnymi. Mniej chętnie, ale bez widocznej szkody, zjada też ropuchy. W przytrzymywaniu śliskich płazów pomagają zaskrońcowi długie zęby tylnego odcinka szczęki górnej, charakterystyczne dla przedstawicieli tego rodzaju i w ogóle węży--żabojadów. Ofiar swych zaskroniec nigdy nie owija splotami ciała, jak robią to inne nasze węże niejadowite. Doskonale pływa i nurkuje, rzadko jednak poluje na ryby, w związku z czym trudno uważać go za szkodnika.

Jest to zwierzę zasadniczo bezbronne, lecz schwytany przez człowieka broni się, wystrzykując cuchnącą wydzielinę specjalnych gruczołów, mieszczących się koło otworu odbytowego. Z wielu wrogów zaskrońca na pierwszy plan wysunąć można czaple i bociany. Zaskroniec zwyczajny zamieszkuje całą Europę, Azję północno-zachodmą oraz Afrykę północną. Jest wężem nizinnym, wyjątkowo dochodzącym do 1800 m n.p.m. Wyróżniamy dziś już tylko 4 rasy (pod-gatunki) omawianego węża. W Polsce żyją przedstawiciele rasy nominalnej (N. n. natrix Linnaeus). Jest to wąż pospolity na całym obszarze nizinnej części Polski, natomiast rzadki jest w górach.

Wąż eskulapa (elaphe longissima)
[rys]

Wąż Eskulapa jest naszym największym i najrzadszym zarazem wężem. Ciało jego jest wysmuklę, gibkie, muskularne, głowa owalna, słabo, lecz wyraźnie odgraniczona od tułowia. Ogon jest stosunkowo długi, biczykowaty i chwytny, dzięki czemu wąż ten może doskonale wspinać się po krzakach i drzewach. Ubarwienie węża Eskulapa jest zazwyczaj jednostajne, oliwkowe lub brązowe z odcieniem kory wiśniowej. Cała brzuszna strona ciała jest słomkowożółta, przy czym kolor ten przechodzi lekko w okolicy karku na stronę grzbietową. Znane są różne odmiany barwne oraz formy albinotyczne przedstawicieli tego gatunku. Jest to jeden z największych węży Europy. Długość ciała dorosłych okazów z południa dochodzi do 2 metrów, długość zaś rekordowego osobnika z Polski wyniosła 1.8 metra.

Wąż Eskulapa żyje w lasach liściastych na terenach pagórkowatych, wśród skał i na silnie nasłonecznionych stokach. Ulubionym środowiskiem tego węża w Bieszczadach są np. stare mury zniszczonych domów. Jest to gad bardzo ciepłolubny. Kryjówki swe opuszcza w samo południe i jest aktywny w godzinach najwyższego nasłonecznienia. Jest on gadem wybitnie wrażliwym na chłód. Przebywa często wśród gałęzi krzewów lub w konarach niskich drzew, poluje jednak na ziemi na gryzonie, wyjątkowo zaś zjada ptaki. Ofiary swoje unieruchamia splotami ciała. Między innymi chętnie zjada nietoperze i, być może, specjalnie nawet na nie poluje. Budzi się ze snu zimowego późno - w kwietniu lub na początku maja; gody odbywa w maju. Samica skład około 5 do 8 jaj, najczęściej w butwiejącym drzewie. Młode węże wylęgają się w sierpniu. W sen zimowy zapada wąż Eskulapa już we wrześniu, niekiedy zaś nawet w sierpniu.

Zimuje gromadnie, często w szczelinach skalnych i grotach. Wąż Eskulapa jest zasadniczo gatunkiem południowoeuropejskim, chociaż występuje w szeregu stanowisk w Europie środkowej. Zamieszkuje też Małą Azję i część Azji zachodniej. W Alpach dochodzi do wysokości 2000 m n.p.m. W naszym kraju żyją przedstawiciele rasy nominalnej E. 1. longissima, dwie pozostałe zaś rasy żyją na wyspach greckich i we Włoszech.

W Polsce występuje obecnie w dzikich częściach Bieszczad, gdzie w ostatnich czasach notowano dosyć liczne przypadki łapania tego rzadkiego zwierzęcia. Występuje również nad Dunajcem między Gorcami a Beskidem Sądeckim oraz według nie sprawdzonych danych nad Popradem. W ostatnich czasach też udało nam się zebrać szereg interesujących danych dotyczących życia i obyczajów tego pięknego węża. Niestety wąż Eskulapa jest w Bieszczadach niemiłosiernie tępiony przez ich mieszkańców, turystów, a co gorsza, przez nieodpowiedzialnych "miłośników przyrody". W związku z tym słuszny wydaje się postulat o konieczności utworzenia na tym terenie ścisłych rezerwatów dla ochrony tego rzadkiego gatunku. Ożywienie ruchu turystycznego i szybkie zagospodarowywanie Bieszczadów wpłynęły niekorzystnie na liczebność węża Eskulapa na tym terenie.
Dziś już znacznie trudniej jest spotkać tego pięknego węża. Pada on na domiar złego coraz częściej ofiarą zarówno "tępicieli żmij", jak i łowców gadów. Utworzenie rezerwatu celem ochrony tego rzadkiego gatunku nie spełniło też pokładanych nadziei, gdyż zostało sprowadzone jedynie do aktu prawnego bez zabezpieczenia terenu. Wąż ten, podobnie jak żółw błotny, figuruje w tzw. "Czerwonej księdze zwierząt" obejmującej formy najrzadsze i zagrożone wytępieniem. Nazwę swą zawdzięcza wężom poświęconym w starożytnej Grecji Asklepiosowi (Eskulapowi), patronowi wiedzy lekarskiej. Należy przypuszczać, że w klimatycznym optimum polodowcowym był wąż Eskulapa pospolity w całym naszym kraju. Szczątki jego pochodzące z tego okresu znane są już z kilku stanowisk, między innymi z Giebułtowa i Ojcowa pod Krakowem, gdzie dziś już on nie występuje.

Gniewosz plamisty (coronella austiaca)
[rys]

Gniewosz plamisty, zwany również miedzianką, jest wężem niewielkim i delikatnym. Ciało jego jest wysmuklę, głowa wąska, delikatna, słabo odgraniczona od tułowia. Ogon jest niezbyt długi, biczykowaty i chwytny. Tarczki głowy są u tego gatunku duże, regularne, łuski grzbietu niewielkie i wręgowane. Długość ciała dorosłych samców me przekracza 70 cm, samic 80 cm. Ubarwienie grzbietu gniewosza jest brunatne, rdzawe, rzadziej rdzawo szare. W tylnej części głowy występuje rysunek przypominający podkowę, a przez oko przechodzi, charakterystyczna dla tego gatunku, ciemna, prawie czarna wstęga. Po bokach grzbietu przebiegają ciemne pręgi, a wzdłuż grzbietu ciągnie się pasmo plamek, przypominające nieco tzw. wstęgę kainową żmii zygzakowatej. Brzuch jest u gniewosza ceglasty, jasny lub żółtawy. W ostatnich czasach stwierdzono obecność w okolicach Nowego Sącza dość dużej populacji gniewosza, której przedstawiciele charakteryzują się niesłychanie barwnym, biękitnawo-plamistym ubarwieniem, nie spotykanym i nie opisywanym dotychczas. Świadczy to o dużej zmienności i różnorodności ubarwienia tego pięknego węża.

Gniewosz plamisty jest zwierzęciem ciepłolubnym. Żyje on na nasłonecznionych polankach leśnych lub zboczach wzgórz w tym samym środowisku, w którym spotykamy jaszczurkę zwinkę. Żywi się prawie wyłącznie jaszczurkami i padalcami, które przed połknięciem unieruchamia splotami swego muskularnego ciała. Ze snu zimowego budzi się w kwietniu, gody rozpoczyna w maju. Młode przychodzą na świat w sierpniu lub we wrześniu. Ilość ich wynosi w jednym miocie do 15 sztuk. W sen zimowy zapada gniewosz w październiku. Nazwę swą zawdzięcza dużej zaciętości, jaką przejawia w chwili rozdrażnienia, usiłując nawet kąsać w obronie. Jest to jednak gatunek zupełnie nieszkodliwy. Przy delikatnym obchodzeniu się z tym wężem jest on wyjątkowo łagodny.

Gniewosz plamisty zamieszkuje prawie całą Europę. Na północy dochodzi do południowej Szwecji, na wschodzie do Kaukazu, na południu do Grecji, a na zachodzie do Hiszpanii zachodniej. Był on dosyć pospolity w całym naszym kraju, chociaż nie tak częsty, jak zaskroniec. Szczególnie licznie występuje w województwach południowych, unika jednak gór - z wyjątkiem Pienin, gdzie jest pospolity na południowych, silnie nasłonecznionych niższych stokach. Z dwóch obecnie uznawanych ras tego gatunku w Polsce żyją przedstawiciele rasy nominalnej (C. a. austriaca Laurenti). Pozorne podobieństwo do żmii powoduje, że właśnie ten wdzięczny i dosyć rzadki wąż pada masowo ofiarą gorliwych tępicieli gadów. Fakt ten niewątpliwie wpływa na zanikanie całych jego populacji na terenach częściej odwiedzanych przez turystów lub poddawanych szybkiemu zagospodarowaniu. Głównie z tego powodu staje się on na naszych ziemiach, szczególnie w pobliżu miast, coraz rzadszy.
Innym ważnym powodem, wpływającym na coraz rzadszy pojaw gniewosza, jest obserwowane od lat stałe zmniejszanie się liczebności jaszczurek, które stanowią jego podstawowy pokarm.

Żmija zygzakowata (vipera berus)
[rys]

Żmija zygzakowata jest jedynym jadowitym wężem żyjącym w Polsce. Należy ona do węży jadowitych z grupy tzw. solenoglypha, których aparat jadowy wykazuje najwyższy stopień rozwoju: ich górna szczęka jest zupełnie zredukowana i służy do osadzenia tylko zębów jadowych. Zęby te mają kanaliki, przez które jad dostaje się do ciała ofiary. W czasie spoczynku zęby te są złożone, a dopiero w czasie ataku żmija ustawia je za pomocą mięśni w pozycji dogodnej do zadania ciosu. Ciało jej jest krępe, grube, bardziej ociężale. Głowa jest płaska, szeroka, sercowata, bardzo wyraźnie odgraniczona od reszty ciała, okryta drobnymi tarczkami. W odróżnieniu od innych węży oko żmii ma pionową źrenicę. Ogon jest bardzo krótki.

Długość ciała naszych żmij dochodzi do 75 cm. Żmija zygzakowata ma nadzwyczaj zmienne ubarwienie. Do najważniejszych jego typów należą formy o szarym lub brązowym grzbiecie z wyraźnie zaznaczoną zygzakowatą czarną wstęgą, ciągnącą się od karku do końca ogona ("wstęga kainowa"). Dosyć częste są u tego, gatunku osobniki melanistyczne o jednolicie czarnym ubarwieniu.

Ulubionym środowiskiem żmii są polanki lub przecinki w podmokłych lasach oraz stosy kamieni na pograniczu pól i lasów w okolicach górzystych. Ze snu zimowego budzi się żmija w marcu, okres godowy przypada u niej w kwietniu i maju. Żmija jest gatunkiem jajożyworodnym. Młode przychodzą na świat w sierpniu i we wrześniu, w ilości nie przekraczającej 20 sztuk w jednym miocie. Żmija nasza jest wprawdzie zwierzęciem nocnym, poluje jednak również chętnie i w ciągu dnia. W upalne dni lubi się ona godzinami wygrzewać w promieniach słońca. Poluje prawie wyłącznie na drobne ssaki - rzadziej na jaszczurki i żaby. Ofiarę swoją uśmierca działaniem jadu i dopiero wtedy ją połyka. Jad żmii charakteryzuje się silnym działaniem miejscowym (opuchlina, ból) oraz działa porażająco na organizm (system trawienny, oddechowy itp.). Jad ten może być śmiertelny dla człowieka, a jedyną skuteczną odtrutką w przypadku ukąszenia jest zastosowanie surowicy przeciwjadowej.

W sen zimowy zapada żmija zygzakowata w październiku. Wbrew mniemaniom żmija zygzakowata jest zwierzęciem bardzo delikatnym, szczególnie słabo odpornym na lekkie nawet obrażenia ciała. Bardzo trudno utrzymać ją też w hodowli, gdyż przeważnie odmawia przyjmowania pokarmu. Rozsiedlenie geograficzne tego gatunku obejmuje ogromny obszar od Oceanu Spokojnego w Azji, po zachodnie krańce Europy. Nie występuje on tylko w najbardziej południowych krańcach naszego kontynentu. Na północy dochodzi do 68,5°N szerokości geograficznej. W górach żyje na wysokości do 2000 m n.p.m. U nas, jak i w całej Europie środkowej, żyją przedstawiciele rasy nominalnej V. b. berus (Linnaeus), pozostałe dwie rasy znane są z półwyspu Bałkańskiego i Pirenejskiego, przy czym tę ostatnią podniesiono obecnie do rangi osobnego gatunku (Vipera seoanei). W całej Polsce żmija zygzakowata jest dosyć pospolita, jednakże tylko w tych miejscach, w których znajduje odpowiednie dla siebie środowisko. Szczególnie liczna jest w Karpatach (Bieszczady), natomiast niezbyt licznie występuje w Tatrach, gdzie została prawdopodobnie już znacznie przetrzebiona.

Choć nie można w żadnym przypadku lekceważyć żmii i jej ukąszeń, to jednak opowiadania o jej agresywności i szkodliwości są fałszywe lub przesadzone. Według Szyndlara (1981) w ciągu 30 lat znamy tylko jeden i to dosyć problematyczny przypadek zgonu po ukąszeniu przez tego węża. Żmije nasze nigdy nie atakują aktywnie i mogą być niebezpieczne tylko w przypadku bezpośredniego zetknięcia (np. nastąpienie bosą nogą).

Usługi informatyczne Warszawa